Archive for ماهنامه زنان امروز

درآمدی بر فلسفۀ محیط‏ زیست زنانه‌نگر

نوشته کارن جی. وارن
ترجمه و تلخیصِ مدخل «فلسفه محیط زیست زنانه‌نگر» از دانشنامه فلسفی استنفورد

جدیدترین نظریه‏ پردازی‌ها در قلمرو فلسفۀ محیط‏ زیست زنانه‌نگر غالباً بر رویکردهای اخلاقیِ درباب روابط میان زنان، طبیعت و حیوانات تمرکز دارد و رویکردهای فلسفی متنوع و گاه ناسازگاری را دربارۀ مناسبات میان زنان، از نژادها/اقوام مختلف، وضعیت‌های اجتماعی‏ ـ‏ اقتصادی و موقعیت‌های جغرافیایی متفاوت از یک سو و طبیعت و حیوانات از سوی دیگر پوشش در بر می‌گیرد.

طبیعت، مسئله‌‏ای زنانه

زنانه بودن محیط‏ زیست به این معناست که توجه به طبیعت ما را در فهم بهتر فرودستی زنان و راه‌های برطرف کردن آن یاری می‌کند. به عبارت دیگر طبیعت مسئله‌ای زنانه است زیرا فهم مشکلات محیط‏ زیست و طبیعت کمک می‌کند بفهمیم چطور و چرا فرودستی زنان با سلطۀ ناحق بر طبیعت و بهره‌‏برداری ناموجه از آن در ارتباط است. مثلاً آمار نشان می‌دهد زنان‏ ـ خاصه زنان فقیر یا روستاییِ خانه‌دار در کشورهای کمتر‏توسعه‏‌یافته‏ ـ از مسائلی مانند جنگل‌زدایی، آلودگی آب، و انتشار سموم در محیط‏ زیست به‏‌شدت آسیب می‌بینند.

فلسفه‌های غربی

با یک بررسی تاریخی مشخص می‌شود در سنت فلسفی که به یونان باستان بازمی‌گردد توافق جدی و جامعی دربارۀ برخی «چارچوب‌های مفهومی» ـ باورها، ارزش‌ها، رویکردها، مفهوم‌های بنیادی‏ ـ که «ملاک/ضابطه» نامیده می‌شود وجود دارد. این اصول یا چارچوب‌های مفهومی عبارت‏‌اند از:

1. تعهد به عقل‏‌باوری، نگرشی که معتقد است عقل (یا عقلانیت) نه‏ تنها وجه ممیز انسان است بلکه آن چیزی است که انسان را بر حیوانات و طبیعت رجحان می‌دهد؛

2. تصویر کردن انسان‌ها به عنوان موجودات عاقلی که قدرت تعقل انتزاعی دارند، اصول عینی را می‌پذیرند و نتایج اعمال را می‌فهمند و محاسبه می‌کنند؛

3. پذیرفتن مفاهیمی چون فاعل ایده‌آل اخلاقی و شناسندۀ خنثی، بی‌غرض و مستقل و بدون سوگیری شخصی؛

4. باور به ثنویت بنیادین مثل تقابل عقل با احساس، ذهن با بدن، فرهنگ با طبیعت، مطلق‌‏گرایی با نسبی‏‌گرایی، و عینیت با ذهنیت.

فلاسفۀ محیط‏ زیست فمینیست اغلب این ویژگی‌هایِ مهم در فلسفۀ غربیِ متداول را به بحث گذاشته‏‌اند.

رهیافت‌های زنانه‌نگر به فلسفۀ محیط‏ زیست

به طور کلی سه دیدگاه متفاوت در فلسفۀ محیط‏ زیست زنانه‌نگر وجود دارد:

1. دیدگاه کسانی که معتقدند آغازگاه‌های تاریخی این نظریه در فلسفه‏‌های زیست‏‌محیطی غیر‏فمینیستی است؛

2. نگاهی که به طور کلی با اصطلاح «اکوفمینیسم» (یا فمینیسم اکولوژیکال) شناخته می‌شود و از اواخر دهۀ 1980 تا اوایل دهۀ 1990 به طور خاص با اصطلاح «فلسفۀ اکوفمینیستی» مشهور شده است؛

3. دیدگاه های جدید و نو‏ظهور «مستقل» که چشم‏اندازهای نو و منحصر‏به‏فردی دربارۀ «روابط میان زن و طبیعت» پیش کشیده‌اند.

پیوند تاریخی با نظریات غیر‏زنانه‏‌نگر

گرچه مسائل زیست‏‌محیطی از زمان فیلسوفان یونان باستان مورد توجه بوده است اما فلسفه‌های محیط‏ زیستی در اندیشۀ غرب تا دهۀ 1970 شکل نگرفته بود. در این دوران با آشکار شدن تأثیرات مخرب بدرفتاری انسان با حیوانات (مانند سیستم‏‌های پرورش دام در شرایط کنترل‏ شده) و طبیعت (از بین بردن جنگل‏‌ها) و روابط مخرب انسان با طبیعت (ایجاد مکان‏‌های دفن زبالۀ سمی به شکل مدیریت‏ نشده، خاصه در سرزمین‌های متعلق به رنگین‏ پوستان) توجه به طبیعت و فلسفۀ محیط‏زیست رشد روزافزونی داشت. به‌‏علاوه بسیاری از پیش‌فرض‏های مسلم‏‌انگاشته‌‏شده مانند برتری انسان بر حیوان و فرهنگ بر طبیعت به پرسش گرفته شد. فلسفه‏‌های زیست‏‌محیطی زنانه‏‌نگر و غیر‏زنانه‌‏نگر هر دو از دل چنین نگرانی‏های نظری و کاربردی سربرآوردند.

سرآغاز فلسفۀ زیست‏‌محیطی در غرب اخلاق محیط‏زیست است. خلاف فلسفۀ اخلاق متداول در غرب، فلسفۀ اخلاق محیط‏ز یست در غرب (چه از نوع زنانه‏‌نگر و چه غیر‏‏زنانه‌‏نگر) مبتنی بر این ادعاست که انسان‏ها در قبال حیوانات و طبیعت مسئولیت (یا وظیفۀ) اخلاقی دارند. البته دربارۀ مبانی این مسئولیت اختلاف نظر وجود دارد. برخی ادعا می‌کنند مبنای این مسئولیت ارزش ذاتی حیوانات و طبیعت است و این نگرش در تضاد با نگاه متداول فلسفی‌ای قرار گرفته که آنها را به شکل ابزارهایی در مسیر مطامع خود می‌دید. برخی دیگر استدلال می‌کنند که حیوانات و طبیعت واجد کیفیت‌هایی هستند که آنها را در خور ملاحظات اخلاقی می‌‏کند.

با وجود اختلاف نظر دربارۀ مبانی این مسئولیت‌های انسانی، فلسفه‌های محیط‏ زیست غربی از آنچه فلاسفۀ بزرگ آن را انکار کرده‌‏اند، یعنی مسئولیت اخلاقی انسان‏ها نسبت به حیوانات و طبیعت، دفاع می‌کنند. به طور کلی در بازبینی فلسفۀ اخلاق در دوران معاصر، مسئلۀ مسئولیت اخلاقی به حیوانات و طبیعت هم تسری یافت و آنان نیز دارای جایگاه اخلاقی شناخته شدند. این‏گونه فلسفۀ اخلاق حیوانات شکل گرفت.

رهیافت‏‌های زنانه‏‌نگر به فلسفۀ اخلاق حیوانات

فیلسوفان زنانه‏‌نگری که به فلسفۀ اخلاق حیوانات پرداختند نیز به مخالفت با مسائلی نظیر پرورش حیوانات به صورت انبوه و در شرایط کنترل‏ شده، تشریح حیوانات زنده و شکار برخاستند و به مصاف دو دیدگاه رقیب رفتند که یکی را پیتر سینگر مطرح کرده بود و نسخه‌‏ای فایده‏‌باورانه ارائه می‌داد (1975) و دیگری متعلق بود به تام ریگن که مبتنی بر حق بود (1982). سینگر مخالف سوءرفتار با حیوانات بود زیرا باعث ایجاد درد و رنج غیرضروری برای موجوداتی می‌شد که دارای ادراک هستند، و ریگن مخالف بود زیرا این اعمال حق حیات را از موجوداتی سلب می‌کرد که خودش آنها را «سوژه‏‌های حیات» می‏‌نامید. اما رهیافت زنانه‌نگر با دخالت دادن عامل جنسیت در چشم‌‏اندازِ خود پا را فراتر گذاشت.

متفکران زن در فلسفۀ اخلاق حیوانات از شش مسیر متفاوت  در پیش‌برد این رشته مشارکت کردند:

  1. رهیافت زنانه‌نگر تأکید دارد که نگاه فلاسفۀ بزرگ و معتبر به انسان، به عنوان موجودی عاقل، وی را از طبیعت جدا می‏‌کند و برتر از آن قرار می‌دهد و با این کار فراموش می‌کند که انسان‌ها نیز، ولو عاقل، در واقع حیوان هستند و بخشی از طبیعت.
  2. این رهیافت ارتباط میان خشونت علیه زنان، خشونت علیه طبیعت و هرزه‏نگاری را آشکار می‌کند.
  3. دیدگاه زنانه‌نگر نقش زبان در خلق، نگه‏داری و جاودانه کردن استثمار زنان و حیوانات را نشان می‌دهد.
  4. این دیدگاه نشان می‌دهد چگونه دوگانه‏‌انگاری بنیادی در فلسفه‌های مرجع‏ ـ مانند دوانگاری فرهنگ در برابر طبیعت و ذهن در برابر بدن‏ ـ به لحاظ جنسیتی خنثی نیست و مردانگی و طبیعت و ذهن را برتر از زنانگیِ در پیوند با حیوانات و طبیعت و بدنِ فرومایه‏‌تر می‌نشاند.
  5. نگاه زنانه‏‌نگر بهره‌کشی از زنان و حیوانات را در پیوند با یگدیگر می‌داند؛ آنها تحت سلطۀ ناموجه قرار گرفته‌اند. این دیدگاه به طور خاص تبعیض جنسی و تبعیض میان انواع و گونه‏‌ها را در پیوند با هم می‌داند؛ نظامی که برتری و فروتریِ موجودات غیر‏انسان را با عضویت آنان در گروهای زیستی تقویت و ترویج می‌کند.
  6. رهیافت زنانه‌نگر این مهم را طرح می‌کند که فقدان چشم‌‏انداز جنسیتی در فلسفۀ اخلاق حیوانات دیدگاه‌های موجود در حوزۀ بدرفتاری با حیوانات را نابسنده و ناقص باقی می‌گذارد.

گسترش فلسفۀ محیط‏ زیست: دیدگاه‌های فلسفی در باب فلسفۀ اخلاق زمین نزد لئوپولد

نخستین کسی که نگاه نویی را در قلمرو فلسفۀ محیط‏زیست مطرح کرد آلدو لئوپولد بود که در 1949 مقاله‌ای نوشت با نام «فلسفۀ اخلاق زمین». بسیاری نظریۀ لئوپولد را نخستین فلسفۀ اخلاق زیست‏‌محیطی واقعی می‌دانند که منحصر به حیوانات نیست. از آن جمله می‌توان به متفکران زنانه‏‌نگر اشاره کرده که در آرای محیط‏ زیستی خود از اندیشه‏‌های لئوپولد استفاده کرده‌اند.

لئوپولد چهار ادعای مهم داشت:

  1. اخلاق باید شامل حال همۀ آنچه او «زمین» می‏‌نامید باشد، یعنی خاک‌ها، آب‌ها، گیاهان و حیوانات.
  2. نقش انسان در این میان باید از فاتح و سلطان به عضو ساده‌ای از خانوادۀ زمین و جامعۀ زیستی تقلیل یابد.
  3. ما فقط در ارتباط و مواجهه با چیزهایی می‌توانیم اخلاقی باشیم که بتوانیم آنها را ببینیم، احساس کنیم، بفهمیم، دوست بداریم، احترام یا تحسین کنیم، در غیر این صورت آن چیزها مشمول ارتباط اخلاقی نیستند، بلکه موضوعِ باورند.
  4. کار درست زمانی اتفاق می‏‌افتد که عمل ما می‌خواهد یکپارچگی، ثبات و زیبایی جامعۀ زیستی را حفظ کند و کار غلط زمانی که خلاف این هدف را داشته باشیم.

بسیاری از فیلسوفان زنانه‌نگر در حوزۀ اخلاق محیط‏زیست مفاهیم اصلی اخلاق لئوپولد را اخذ کرده‌اند. مثلاً، اغلب آنها از این مفهوم که انسان موجود مستقلی نیست، بلکه موجودی ارتباطی و زیستی و عضو جامعۀ زیستی بزرگ‏تری است دفاع می‌کنند. بسیاری از آنان توافق دارند که «احساسات اخلاقی» مانند همدلی و مراقبت برای هر نظریۀ اخلاقی، از جمله اخلاق محیط‏ زیست، اهمیت دارند. به‌علاوه بسیاری از آنان تصدیق می‌کنند که اَشکال اولیۀ یک نظریۀ اخلاقی جنسیت‌یافته را می‌توان در خطوط ابتدایی «اخلاق زمین» دید. آنجا که لئوپولد می‏‌نویسد: «دختران [کنیزکان اودیسه] جزو اموال او بودند. بهره‏برداری از اموال، آن زمان و امروز، مسئله‌ای مربوط به سود و مصلحت شخصی است نه درست و غلط اخلاقی.» در نهایت برخی فیلسوفان زنانه‌نگر فهم لئوپولد از تعامل و ارتباط میان تنوع فرهنگی و تنوع زیستی را تأیید کرده و به بررسی اهمیت آن در فلسفۀ محیط‏زیست زنانه‌نگر پرداخته‌اند.

در نظر لئوپولد، تنوع فرهنگی نمایانندۀ تنوع زیستی است. به همین دلیل هم هست که مثلاً هندیان هامون‏‌نشین از بوفالوها فقط برای تغذیه استفاده نمی‌کنند و معماری، زبان، لباس، هنر و اعتقاداتشان نیز به‏‌شدت متأثر از بوفالوهاست. هم لئوپولد  هم فمینیست‌ها حامی حفظ تنوع زیستی هستند و از برنامه‏‌های توسعۀ غرب در شرق، که باعث نابودی تنوعِ زیستی و تأثیرات مخرب فرهنگی می‌شود، انتقاد می‌کنند.

چشم‏‌اندازهای زنانه‌نگر دربارۀ بوم‌شناسی ژرف

  فلسفۀ محیط‏ زیست جدید مفروضات و ادعاهای بنیادین فیلسوفان بزرگ در حوزۀ مسائل محیط‏ زیستی را به چالش کشید و مسائلی را طرح کرد که هیچ‌‏گاه مورد توجه نظریه‏ پردازان اخلاق نبوده است. یکی از تأثیرگزارترین این مسائل «بوم‌‏شناسی ژرف»1 است.

آرنه نایس، فیلسوف نروژی و مبدع اصطلاح «بوم‏‌شناسی ژرف»، از این اصطلاح برای اشاره به ریشه‌های مفهومی عمیق بحران‌های محیط زیستی استفاده کرده و آن را در برابر «بوم‏‌شناسی سطحی» قرار می‌دهد. به نظر او فقط با بوم‏شناسیِ ژرف است که می‌توانیم مشکلات زیست‏محیطی درحوزۀ آلودگی آب‏و‏هوا، استفاده از منابع طبیعی، مصرف‏زدگی و ازدیاد جمعیت و… را زیر سایۀ پیش‌فرض‌های غلط، مفاهیم، باورها و ارزش‌های فلاسفۀ بزرگ ببینیم.

به لحاظ تاریخی، ظهور فلسفۀ اکوفمینیستی پیوند نزدیکی با بوم‌شناسی ژرف دارد. با این حال در خلال دهه‌های 1980 و 1990 این پیوند به بحث گذاشته شد که به «مباحثۀ بوم‌شناسی ژرف‏‏‏اکوفمینیسم» تعریف و شمع محفل مباحث زیست‌محیطی در زمان خود شد. این بحث حول دو محور مهم برای فلسفۀ اکو‏فمینیستی سامان یافته بود: نخست، نقد بوم‌شناسی ژرف به فلاسفۀ غربی بزرگ به جهت اندیشه‌های انسان‌مدارانۀ آنها دربارۀ ارتباط انسان‏ـ‏طبیعت. دوم، مفهوم خود. هر دو این ویژگی‌ها مورد انتقاد یکی از پیشگامان فلسفۀ اکو‏فمینیسم یعنی وال پلاموود قرار گرفت.

پلاموود می‌گوید انتقاد بوم‌شناسی ژرف به انسان‌محوری ناقص است، زیرا آنچه به لحاظ تاریخی فلاسفۀ بزرگ به آن اعتقاد داشته‌اند نه محوریت انسان که محوریت مردان بوده است. انتقاد دوم پلاموود به اصل خود‏تحقق‌بخشی در اندیشۀ ژرف بوم‌شناسان است که معتقدند خود فقط زمانی تحقق می‏یابد که در هستی ادغام شود. پلاموود می‌گوید این اصل نادرست است زیرا «نظریۀ انفصال» را دست‏نخورده رها کرده است (بنا به این نظریه، شکاف وجودشناختی آشکاری میان انسان‏ و فرهنگ وجود دارد). پلاموود می‌گوید نظریۀ بوم‌شناسی ژرف سه پیش‌فرض معیوب دربارۀ خود را بدون بررسی و انتقاد حفظ کرده است: یکی «خودِ غیرقابل‏ تشخیص» که منکر هرگونه مرز و تمایز میان انسان و طبیعت است، دیگری «خودِ توسعه‏ یافته» که به تفاوت‌های میان خودها اهمیتی نمی‌دهد و یک مفهوم از خود را قابل‏ تعمیم به همه می‌داند، و در نهایت «خود متعالی» که از همۀ تعلقات، احساسات، خواسته‏‌ها و امیال، بستگی‌ها و وابستگی‏‌ها تعالی یافته است. مفهوم خودی که پلامود از آن دفاع می‌کند فردیت و خاص بودن خویشتن را به رسمیت می‌شناسد و در عین حال می‌پذیرد که خودها به هم وابسته‌‏اند نه تعالی‏ یافته و بی‏ ارتباط با دنیا.

اکوفمینیسم

پیش‌تر در اشاره به فلسفۀ اخلاق حیوانات، فلسفۀ اخلاق زمین و بوم‌شناسیِ ژرف به اکو‏فمینیسم اشاره کردیم اما در این بخش می‌خواهیم ماهیت آن را به عنوان یکی از انواع خاص فلسفۀ محیط‏زیست بشناسیم.

فرانسواز دوبون در 1974 برای توجه دادن به توان بالقوۀ زنان برای ایجاد انقلابی بوم‏شناسانه از عبارت «فمینیسم زیست‏محیطی/ فمینیسم اکولوژیکی» استفاده کرد. در ابتدا اکو‏فمینیسم برای اشاره به تنوع گسترده‎ای از روابط میان زن و طبیعت به کار می‌رفت. این نکته آنجا اهمیت می‌یابد که بدانیم اکوفمینیسم به‏مثابۀ دیدگاهی مشخصاً فلسفی تا اواخر دهۀ 1980 و اواسط 1990 مورد توجه قرار نگرفته بود.

اما ویژگی‌های مشترک و عمومی فلسفۀ اکوفمینیستی از این قرار است: 1. کشف ماهیت ارتباط میان ستم بر زنان و سلطۀ ناموجه بر طبیعت، 2. نقد دیدگاه‌های مرد‏مدارِ فلاسفۀ غربی بزرگ (پیش‌فرض‌ها، مفاهیم، ادعاها، تمایزات، دیدگاه‌ها و نظریات) دربارۀ زنان و طبیعت، 3. خلق جایگزین و راه‏ حل برای چنین دیدگاه‏‌های مرد‏مداری.

به‏‌جاست اشاره کنم که بسیاری از فمینیست‌ها میان ستم بر زنان و سلطه (ناموجه) بر طبیعت تفاوت قائل‏اند زیرا معتقدند فقط موجوداتی با ویژگی‌هایی مانند عقلانیت، قابلیت شناخت یا ادراک و حساسیت قابلیت ستمدیدگی و سرکوب دارند. در بافتار اندیشۀ غربی، موجودات طبیعی، سوای انسان، مانند صخره‌ها، گیاهان، رودها یا طبیعت به معنای عام واجد چنین ویژگی‌هایی نیستند. اما حیوانات چه؟ بسیاری از فلاسفۀ محیط‏زیستِ زنانه‌نگر معتقدند حیوانات، خاصه حیوانات اهلی، می‌توانند مورد ظلم و سرکوب قرار گیرند.

چارچوب مفهومی سرکوبگر: چارچوب مفهومی مجموعه‌ای از باورها، ارزش‌ها، نگرش‌ها و پیش‏فرض‌هایی است که سازنده و بازتابانندۀ فهم انسان از خود و جهانش است. برخی از چارچوب‌های مفهومی سرکوبگرند. کارکرد چارچوب مفهومی سرکوبگر تبیین، محافظت و توجیه نهادها، روابط و اعمال منجر به سلطه و سروری بدون توجیه است. جنس‌گرایی، نژادپرستی، اعتقاد به تضاد طبقاتی و قوم‌مداری از نمونه‌های باورهایی است که سلطۀ ناموجه را ترویج می‌کنند.

نظام‌های فکری با چارچوب‏های مفهومی سرکوبگر پنج ویژگی مشترک دارند. نخست اینکه به جای پذیرفتن تنوع موجود در جهان نگاه سلسله‏‌مراتبی دارند و به بالا و پایین قائل‏‌اند، مثلاً مردان بالا و زنان پایین قرار گرفته‌اند یا فرهنگ برتر و طبیعت کهتر است. دوم اینکه به جای پذیرفتن خصلت‌های مختلف به عنوان ویژگی‌های مکملِ یکدیگر آنها را در تضاد و تعارض با هم می‌بینند. نمونۀ روشن آن دوانگاری در نظام فلسفۀ غربی است. ویژگی سوم و چهارم این است که این نظام‏‌های فکری قدرت و برتری انحصاری را به نحو نظام‌مندی متوجه آنچه خود بالا و برتر می‌دانند کرده‌اند. مثلاً در گذشته انسان‏های ثروتمند این قدرت و حق انحصاری را داشتند که منابع عمومی را در اختیار منافع خود درآورند. این انحصار امتیازات و قدرت به ثروتمندان اجازه می‌داد فقرا را از حقوق و فرصت‌های برابر محروم کنند. ویژگی پنجم که به لحاظ فلسفی از ویژگی‏های دیگر مهم‌‏تر است اینکه چارچوب مفهومی سرکوبگر از «منطق سلطه» استفاده می‌کند؛ این فرض اخلاقی که برتری یکی توجیه‌گر تبعیت دیگری است. منطق سلطه فراهم‌‏آورندۀ توجیه اخلاقی است برای پایین نگه داشتن آن که فروتر پنداشته می‌شود. این منطق معمولاً برخی ویژگی‌ها (مثلاً توانایی بهره بردن از عقل) را دلیل برتری آن که بالاست و فقدان آن را دلیل فروتری آن که پایین قرار گرفته می‌داند. ویژگی پنجم برای اکو‏فمینیست‏‌ها اهمیت بسیاری دارد چرا که ابزار منطقی برای فروتر نگاه داشتن زنان، حیوانات و طبیعت است.

چشم‌اندازهای زبانی: ویتگنشتاین معتقد است زبانی که انسان استفاده می‌کند آینه و انعکاس‏‌دهندۀ نگاه انسان به خود و جهان است، یعنی چارچوب مفهومی او را نشان می‌دهد. به نظر فلاسفۀ اکو‏فمینیست، زبان نقش مهمی در شکل دادن به مفاهیم مسئله‌زا دربارۀ زنان، طبیعت و حیوانات بازی کرده است. مثلاً در زبان انگلیسی نمونه‏‌های فراوانی از اصطلاح‌‏سازی با تشبیه زنان به حیوانات برای تأکید بر فرودستی زنان نسبت به مردان و در عین حال حیوانات نسبت به انسان‌ها وجود دارد. البته در موارد بسیاری مردان نیز با صفات حیوانی مورد اشاره بوده‌اند اما نکته اینجاست که در بافتار مردسالار اکثریت اصطلاحات مربوط به حیوانات و طبیعت برای وصف زنان به کار رفته است و برای وصف حیوانات و طبیعت بیشتر از اصطلاحات مربوط به زنان استفاده شده و تفاوت آشکار جنسیتی در این کاربردها هویداست.

چشم‌اندازهای تاریخی: تاریخ‌نگاران اکوفمینیست معتقدند دوانگاری فرهنگ و طبیعت محصول انقلاب علمی است. دو تصویر از طبیعت در اندیشۀ غربی وجود دارد. تصویر قدیمی مربوط به یونان باستان است که طبیعت را موجودی زنده، بخشنده، پرورش‏دهنده و مولد می‌دانستند، و تصویر مدرن (مربوط به 1500ـ‏1800میلادی) که آن را ساکن، مرده و مکانیکی تصور کردند. این تغییر از الگوی زنده به الگوی مکانیکی به استثمار و بهره‌‏برداری از زمین به عنوان ماده‌ای مرده انجامید. مثلاً استخراج معادن در زمان باستان ممنوع بود زیرا تجاوز به زُهدان زمین تفسیر می‌شد، ولی در دوران مدرن زمین احترام خود را از دست داد.

چشم‌انداز‌های اقتصادی‏‏ ـ اجتماعی: بنا به باور اکو‏فمینیسمِ ماتریالیستی‌ای که ریشه در مارکسیسم دارد، شرایط اجتماعی‏ـ‏ اقتصادی در سلطه بر طبیعت و زنان اهمیت محوری دارد و ارتباط زنان و مردان به‏مثابۀ حلقۀ واسط میان طبیعت و فرهنگ یکسان نیست. اکوفمینیست‌های مارکسیست با استفاده از مفاهیم مارکسیستیِ «ابزارهای تولید» ـ که شامل مواد خام زمین و منابع انرژی می‌شود ـ و «نیروهای تولید» ـ که دربردارندۀ کارخانه‌ها، ماشین‏آلات، تکنولوژی و مهارت‌های کارگران است‏ ـ علیه «سرمایه‏‌داری مردسالار» موضع‌گیری می‌کنند. نظام سلطۀ مذکرِ مالکیتِ مردانه بر ابزارها و نیروهای تولید منجر به توزیع و تخصیص مردمحور منابع اقتصادی جامعه می‌شود که به شکل نظام‌مندی زنان را از نظر اقتصادی در حاشیه قرار می‏‏دهد و از طبیعت سوءاستفاده می‌کند.

در نظریات واندانا شیوا عبارت‏هایی چون «توسعه‏ نیافتگی نظام‌مند» یا «رشد بد و ناصحیح» در توصیف توسعۀ غرب به کار رفته است که حکایت از توجه به شرایط اجتماعی و اقتصادیدر اندیشه‏های او دارد. شیوا معتقد است توسعه یا رشد ناصحیح با استعمار کشورهای آسیایی و افریقایی به دست اروپاییان آغاز شد و نتیجۀ آن خلق اقتصادهای مبتنی بر پول مطابق مدل اروپایی بود. استعمارگران محصولات غذایی بومی و جنگل‌ها را از میان بردند و محصولاتی مانند گل‌های آفتابگردان، اوکالیپتوس و چوب ساج را جایگزین آن کردند که برای صادرات مناسب بود. باز استعمارگران تفکیک جنسیتی کار را با خود همراه آوردند که در آن مرد در ساختار اقتصاد پولی به کار گرفته می‏‌شد و زنان مسئول همۀ کارهای خانگی و مشاغل بی‏مزد شناخته می‌شدند. با از میان رفتن اقتصاد معیشتی، پروژۀ توسعۀ ناصحیح فقر مادی‌ای را با خود به همراه آورد که پیش از این وجود نداشت و نقش واقعی در زنانه شدن فقر، فرودستی زنان و تخریب طبیعت بازی کرد.

چشم‌انداز‌های معرفت‌شناسانه: معرفت‌شناسیِ‌ اکوفمینیستی دغدغه‌های معرفت‌شناسانۀ زنانه‏نگر را بسط و گسترش می‌دهد. دغدغه‏‌هایی که متوجه شیوه‌هایی است که جنسیت از طریق آنها مفاهیم شناخت، شناسنده و روش‌های بررسی و توجیه معرفت را تحت تأثیر قرار می‌دهد. یکی از نمونه‏هایی که اغلب مورد بحث متفکران اکو‏فمینیست قرار می‌گیرد «جنبش چیپکو»2 است. در 1974 میلادی، 27 زن روستایی در شمال هندوستان با درآغوش گرفتن درختان جنگل مانع قطع شدن آنها به دست چوب‌بُرها شدند. این جنبش نشان‏‌دهندۀ  نظرگاه متفاوت زنان روستایی در مقابل کارشناسان بیگانه‌ای بود که شروع به تخریب جنگل‏ها می‌کنند. این زنانِ بومی هستند که جنگل‌ها و استفاده‌های گوناگون از آن را می‌شناسند و می‌دانند چگونه از آن برای تهیۀ غذا، سوخت، گیاه دارویی و… استفاده کنند نه کارشناسان آموزش‏دیده با علوم غربی.

چشم‏‌انداز اکوفمینیستی به معرفت‏شناسی نشان می‌دهد رهیافت جنسیت‌یافته به محیط‏ زیست برای فهم روش‏‌های معرفت‌شناسانۀ پژوهش دربارۀ زنان و طبیعت واجد اهمیت است. شناخت محیط‏ زیست، آن گاه که عامل جنسیت را در نظر بگیرد، به ارزش معرفت و دانش زنان بومی توجه بیشتری خواهد داشت. اکوفمینسم روش‌‏شناسی‌های سنتی‏‌ای که دانشمندان را تشویق می‌کرد برای دستیابی به شناخت صحیح خود را جدای از بافتار، فرهنگ و تاریخ در نظر بگیرند زیر سؤال می‌بَرد و پیوند عمیق میان نظر و عمل را آشکار می‌کند.

چشم‌اندازهای سیاسی: فلسفۀ سیاسی فمینیستی به ابعاد گوناگون قلمرو سیاست، از فضای عمومی تا آزادای و دموکراسی و مشارکت و… توجه دارد، و به جنبه‌هایی از آنها می‌پردازد که به مسائل و دغدغه‌های زنان بی‌توجه است. فلسفۀ سیاست اکو‏فمینیستی با بسط این انتقادات نگرش‌های زیست‏‌محیطی را به مفهوم‌پردازی سیاسی، تحلیل‌های سیاسی و ماهیت دموکراسی وارد می‏‌کند.

تحلیل‌های سیاسی اکوفمینیستی به مباحث سیاسی معمول نمی‌پردازد بلکه تحلیلی جنسیت‌یافته است که چشم‏ انداز آگاهانه‌‏ای به محیط‏ زیست را نمایندگی می‌کند و فهم خود از سلطۀ ناموجه بر زنان، حیوانات و طبیعت را برای فهم مجدد مفاهیمی چون قلمرو عمومی، سیاست، شهروندی و آزادی بیان به کار می‌گیرد. رویکردهای متنوعی در فلسفۀ سیاسی اکوفمینیستی وجود دارد که در فلسفۀ قاره‌ای و پدیدارشناسی در حال رشد و توسعه است. در این رهیافت‌ها، طبیعت همچون موجودی با فاعلیت، فردیت و صاحب‏ سخن معرفی می‌شود که می‌تواند به گفت‏‌و‏گو با انسان وارد شود و طرف مصاحبت او قرار گیرد.

چشم‌اندازهای اخلاقی: این زیرشاخه از اکو‏فمینیسم بیشترین توجه محققان و پژوهشگران را به خود جلب کرده است. این رویکرد در پی خلق نگاهی اخلاقی است که ارزش‌هایی مانند مراقبت، دلسوزی و صمیمیت را جدی بگیرد، و همین درخواست است که اخلاق اکوفمینیستی را به منتقد جدی فلسفه‌های اخلاق غربی تبدیل می‌کند. از‏جمله موضوعات محوری در این رویکردِ اخلاقی نقد تکریم ایده‌ها به سبب قدمت آنهاست. محور دیگر نفی دوانگاری‌های ارزشی خاصه تقابل فرهنگ و طبیعت است، زیرا این نگاه انسان را متمایز و جدا از طبیعت می‌داند. محور دیگر هستی‌شناسانه است. اخلاق اکوفمینیستی انسان‌ها را اساساً در ارتباط می‌داند، در نتیجه بدون اینکه اهمیت تجربیات، اهداف و خواست‌های فردی را نفی کند او را موجودی عمیقاً در پیوند با جامعه، تاریخ و محیط‏زیست می‌داند. برای این متفکران نفس ارتباط ارزش اخلاقی دارد یعنی اینکه انسان‌ها با دیگران (از‏جمله طبیعت) چگونه ارتباط می‌یابند مسئله‌ای اخلاقی است. محور بعدی در اخلاق اکوفمینیستی توجه به بافتار و فراگیری است. اعمال و گفتمان‏ های اخلاقی در این نگاه همچون روایت‌ها یا صداهای متکثری فهمیده می‌شوند که در شرایط متفاوت فرهنگی و تاریخی قرار دارند. اخلاق اکو‏فمینیستی به دنبال تغییر تمرکز از قوانین انتزاعیِ اخلاق به سوی اصول، قوانین، حقوق و وظایفی تکثرگراست که تنوع در ارزش‌ها، قوانین و اصول را در اخلاق، قضاوت و سلوک اخلاقی به رسمیت می‌شناسد. محور دیگر بحث اخلاق اکو‏فمینیستی نفی نظرگاه عینی دربارۀ اخلاق است. به باور اخلاق‌گرایان اکوفمینیست، در فرهنگ معاصر نمی‌توان نظرگاهی یافت و مدعی شد هیچ غرض‏ ورزی و تعصبی در آن وجود ندارد. در عین حال معتقدند داشتن سوگیری‌های جنسیتی بهتر از ادعای بی‏طرفی است، زیرا توجه به زمینه‌های مختلف ارتباط میان زنان و طبیعت ثمربخش است.

این محورها ویژگی‌های عمومی رهیافت‏‌های اخلاقی اکو‏فمینیستی را نشان می‌دهد که خود به اخلاق محیط‏‌ زیست‏ مبتنی بر مراقبت، اخلاق محیط‏زیست مبتنی بر فضیلت و اخلاق محیط‏‌زیست مبتنی بر عدالت تقسیم می‏شود. حامیان اخلاق محیط‏زیست مبتنی بر مراقبت معتقدند انسان‌ها موجوداتی هستند که می‌توانند و باید بیاموزند مراقب سلامت و بهروزی دیگران، اعم از انسان و طبیعت و حیوان، باشند. پرسش اخلاق مبتنی بر فضیلت این است که انسان فضیلت‏مند چه باید بکند و اکوفمینیست‏های اخلاقگرای پیرو این رویکرد معتقدند باید به شیوه‌ای رفتار کند که موجب رشد و ارتقای سلامت و بهروزی افراد، گونه‌ها و اجتماعات (ازجمله اجتماعات زیستی) شود. سومین گونۀ اخلاق زیست‏‌محیطی اخلاق مبتنی بر عدالت است که به عدالت اجتماعی بر اساس الگوی توزیعی باور دارد و این مسئله را مطرح می‌کند که استفادۀ ناعادلانه از طبیعت، آب‌های آلوده، محل‌های دفن زباله و سموم محیطی به زنان و کودکان، به ‏ویژه زنان فقیر و رنگین‏‌پوست و سرپرست خانواده آسیب می‌زند.

موضع‌گیری‌ها و چشم اندازهای جدیدی در فلسفۀ محیط‏ زیست زنانه‌نگر

فلسفۀ محیط‏ زیست زنانه‌نگر رشد چشم‌گیری در مطالعات زیست‏‌محیطی داشته و جنبه‏‌های متنوع و بدیعی به آن افزوده است. از میان رهیافت‌های جدید زنانه‏‌نگر می‌توان به پدیدارشناسی اکوفمینیستی و پراگماتیسم اکو‏فمینیستی اشاره کرد. همچنین اکوفمینیسم در موضوعاتی مانند تجارت، آموزش و پرورش کودکان، محیط شهری، زیست‏بوم، جهانی‏سازی، بازار، و مصرف مورد توجه قرار گرفته است.

پا‏ نوشت‌‏ها
1. deep ecology
the Chipko movement2؛ چیپکو به زبان هندی به معنای آغوش است.

منبع
«Feminist Environmental Philosophy», Karen J. Warren, The Stanford Encyclopedia of Philosophy, Edward N. Zalta (ed.), Summer 2015 Edition.

این مطلب پیش‌تر در ماهنامه زنان امروز  شماره 18 صص منتشر شده بود.

Advertisements

نوشتن دیدگاه

دربارۀ جنسیت*

نوشتۀ والری برایسون **

در نظریه‌‌های سیاسیِ سنتی نمی‌توان ردپایی از مفهوم جنسیت یافت و هیچ گواهی وجود ندارد که نظریه پرداران و سیاست‌مداران گذشته توجهی به جنسیت نشان داده باشند. با این حال، دهه‌‌های پایانی قرن بیستم، متاثر از رواج فمینیسم، شاهد توجه روزافزون به تحلیل نظریۀ جنسیت بود و پیامد آن توسعه برخی نظریات بسیار جدی در بررسی چالش‌هایی بود که هم مرز‌ها و قرارداد‌های سنتی اندیشه سیاسی را به پرسش گرفت و هم معنای هویت ما به عنوان زن و مرد را . اینگونه خودِ کلمه «جنسیت» اهمیت نظری عمیقی پیدا کرد. این آگاهی جدید مدیون جریان‌‌های فمینیستی است، با این‌حال مفهوم جنسیت پیچیدگی‌‌های بسیار دارد.

در بررسی ارزش مفهوم «جنسیت» به عنوان یک مفهوم سیاسی، باید میان تأملات آگاهانه دربارۀ نظریه‌‌ها و استفاده عامیانه‌تر از آن‌‌ها توسط نظریه‌پردازانِ سیاسی و سیاستمدارن تمایز قائل شویم. با این وصف، به باور من توجه به این مفهوم در هر دو سطح منجر به افزایش درک ما از جهان‌مان خواهد شد.

 تفاوت میان جنس(sex) و جنسیت(gender)

 در نظریه‌‌های زنانه‌نگر، جنسیت در مقابل جنس، اشاره به نقش‌هایی دارد که برساخته اجتماع هستند. به این معنا که نتیجۀ تنظیمات سیاسی و پیرو تحلیل‌‌های سیاسی و اجتماعی‌اند. نقش‌‌های جنسیتی همان‌هایی هستند که فرهنگ° از دل فهم طبیعتِ زیستیِ تولیدمثل برگزیده است و مطالعات جنیست، پژوهش دربارۀ این مهم است که چگونه جنس و ویژگی‌های جنسی روابط قدرتمندی در جامعه ما را شکل داده‌اند.

از قرن هفدهم به این سو، برخی نویسندگان فمینیست به ساختگی و عَرَضی بودن مفهوم جنسیت اشاره کرده‌اند که تجلی آن را در جمله مشهور دوبوار «انسان زن زاده نمی‌شود، بلکه زن می‌شود» می‌بینیم. از اواخر دهه 1960 تمایز جنس/جنسیت صورتبندی می‌‌شود و بر طبق آن، جنس به ویژگی‌های زیستی اشاره دارد و جنسیت به صفاتِ ساختگیِ مردانگی و زنانگی. بر اساس این تمایز قابلیت فرزندآوریِ زنان طبیعی است، اما توانشان در خدمات خانگی یا عشق آن‌هابه خرید کردن، رفتاری جنسیتی است. باز اینکه مردان عموماً قوی‌تر و بلندتر از زنان هستند مربوط به جنس و طبیعت است، اما نمی‌تواند توضیح دهد چرا موقعیت برتر و قدرت سیاسی را در انحصار خود دارند.

مفهوم جنسیت مفهومی سیاسی است، زیرا تفاوت جنسیتی منجر به سلطه مردان بر زنان شده است. فراگیری و عام بودن این سلطه در مواقع مختلف، موید این نکته است که برتری مردان بر زنان عمیق تر از تفاوت‌‌های طبقاتی و نژادی است، آنقدر که این برتری در اغلب جوامع «طبیعی» قلمداد شده است. در فرایند جامعه پذیری از آن حفاظت شده و به مدد تعلیم و تریبت، ادبیات و مذهب تقویت شده و در عین حال، با توجیهات اقتصادی، سیاسی و در نهایت زور و خشونت جاافتاده است.

گرچه در آغاز، توجه به مفهوم جنسیت، بیشتر° به مسائل زنان و فرودستی آن اختصاص داشت و «پژوهش‌های جنسیتی» مساوی با «پژوهش دربارۀ زنان» بود. در سال‌‌های اخیر این باور که ویژگی‌‌های مردانه هم به اندازه ویژگی‌هاو صفات زنانه می‌توانند تغییر کنند، به توسعۀ اندیشه هایی درباره سیالیت ذاتی و متزلزل بودن هویت جنسیتی پیوند خورده است. همین هم باعث شده برخی ادعا کنند هیچ پیوند ضروری میان جنسِ زیستی و هویت‌های جنسیتی وجود ندارد.

تمایز جنس/جنسیت همچنان برای بسیاری از فمینیست‌ها مهم است اما تنها آغاز بحث را نشان می‌دهد، نه نتیجۀ آن را. برخی مخالفان فمینیسم معتقدند باید به جای عبارت جنسیت از همان جنس استفاده کرد، زیرا تفاوت میان زن و مرد ذاتی است و به لحاظ ژنتیکی زنان و مردان متفاوتند. آنها بر طبیعی و اجتناب ناپذیر بودن این تفاوت‌ها تاکید می‌کنند. این نگاهِ مبتنی بر ذاتگرایی درمیان فمینیست‌‌های رادیکال هم حامیان فراوانی دارد. رادیکال‌ها تفاوت ذاتی میان زنان و مردان را می‌پذیرند اما آن را به هیچ وجه دال بر فرودستی زنان نمی‌داند. آن‌ها معتقدند تفاوت‌‌های هورمونی، تفاوت در ساختار مغز و روانشناسی، در کنار تولیدمثل «کیفیت‌‌های زنانۀ» مثبتی مانند مراقبت، مشارکت و صلح طلبی را بر می‌انگیزند که نقطه مقابل ارزش‌‌های منفی و مخرب جوامع مردسالار است. تمایز میان جنس و جنسیت مخالفان دیگری هم دارد؛ آنان که معتقدند هیچ مبنای ثابت و لایتغیری برای طبقه‌بندی افراد به واسطه جنس آن‌ها وجود ندارد: مثلاً تعداد زیادی از کسانیکه آن‌ها را زن می‌دانیم نمی‌توانند بچه‌دار شوند.

از سوی دیگر متفکران پست مدرن براین باورند که جنس هم مانند جنسیت مفهومی ساختگی است و حکایت از هیچ «امر واقعی» نمی‌کند. آنان معتقدند وظیفه اصلی اغلب فمینیست‌ها بازنمایی مسیر‌های پیچیدۀ فرهنگی و نمادینی است که به واسطه آن‌ها جنس هم مانند جنسیت برساخته می‌‌شود. مخالفت پست‌مدرن‌ها با این اندیشه که جنسیت بر مبنای دوگانه‌‌های متضاد مردانگی و زنانگی قابل فهم است یا مخالفت آن‌ها با هرگونه رابطه ضروری و ثابت جنسیت با زیست شناسی به این معناست که هریک از صفات مربوط به زنانگی یا مردانگی اساساً متغییر هستند و به همین دلیل هم هست که به قول جودیت باتلر «جنسیت آنچه یک فرد هست، نیست، بلکه آن چیزی است که یک فرد انجام می‌دهد» 3 (باتلر 1990). این نوع نگاه به جنسیت با «نظریه فرا-هنجار»  هم‌پیوند است.

 بسیاری از متفکران پست‌مدرن اشاره کرده‌اند که توجه ما تنها نباید بر تفاوت‌‌های جنسیتی متمرکز باشد و تجربه گروهیِ ستم و استثماری را که به واسطه طبقه یا نژاد به وجود می‌‌آید نادیده بگیریم. با این حال، تمرکز بر «تفاوت» در مواجهه با کلی سازی ساده‌انگارانه تجربیات یا ویژگی‌های زنانه و مردانه به ما هشدار می‌دهد تا ببینیم چقدر معنای جنسیت در طول زمان و درمیان گروه‌‌های مختلفِ یک جامعه متغییر است.

اخیراً زنانِ اندیشمندِ سیاه پوست هم مدل دو-جنسیتی ساده فمینیست‌ها را نقد کرده و ادعا می‌کنند زنان سفیدپوست وضعیت‌های خودشان را به دیگران تعمیم می‌دهند و توجهی به تجربیات زنان و مردان دیگر° از جنسیت، که با سایر گونه‌های سرکوب ترکیب شده و زندگی زنان را متأثر می‌کند ندارند.

همه این انتقادات می‌خواهد بگوید جنسیت نمی‌تواند در انزوا فهمیده شود و تحلیل‌های فمینیسم سیاه از جنسیت، نژاد و طبقه -به‌عنوان سه مفهوم کلیدی- بیش از پیش مورد توجه پژوهشگران و متفکران جنسیت قرار گرفته است.

تحلیل مردان و مردانگی

در گذشته مباحثی که در حوزه جنسیت مطرح می‌شد تقریباً منحصر به و متمرکز بر زنان و دختران بود. اما در سال‌های اخیر شاهد توجه عمومی به وضعیت مردان و پسران هستیم. در غرب سخن از «بحران مردانگی» است و بسیاری از تحلیلگران نگران مردانی هستند که در بازارِ کار ناموفقند، پسرانی که در رقابت برای به دست آوردن موفقیت‌های تحصیلی به دختران می‌بازند، مردان جوانی که درگیر بزه و مصرف مواد مخدر هستند، رشد خانواده‌هایی که پدر با آن‌ها زندگی نمی‌کند، افزایش نرخ خودکشی درمیان مردان و… بحث دربارۀ این اتفاقات اغلب به نحوی با مقصر دانستن فمینیسم همراه است و تصور می‌شود این مشکلات با بازگشت جوامع به وضعیت گذشته و نظم متداولی که در آن نقش‌های جنسیتی توسط مردان معین می‌شد و مردان جایگاه برتری در جامعه داشتند، برطرف خواهد شد.

در عین حال در سال‌های اخیر، در سطوح دانشگاهی شاهد رشد مطالعه درباره مردان و مردانگی هستیم، در این رشته مردان صرفاً در مقام مرد° مورد مطالعه قرار می‌گیرند نه به عنوانِ معیارِ بی‌نقصِ آنچه انسان نامیده می‌شود. امروز بسیاری از متفکران استدلال می‌کنند که مردانگی هم مانند زنانگی می‌تواند ساختۀ اجتماع باشد و ویژگیهایی مانند سن، طبقه و نژاد می‌توانند به معنایی که از مرد° مراد می‌کنیم تاثیر بگذارند، جنسیت هم برای زنان و هم برای مردان معنایی چندگانه دارد و منحصر به دو شق نمی‌شود. به این معنا می‌توان گفت در یک زمان واحد مدل‌های متفاوت و درحال رقابتی برای مردانگی وجود دارد. مدل‌‌های مختلف برای همه به صورت یکسان در دسترس نیست و می‌تواند هم به عنوان منابع قدرت و هم ابزار کنترل عمل کند. الگو‌های مسلط مردانگی گاهی برای بسیاری از مردان ستمگرانه است. به این ترتیب، ایده‌آل مسلط مردِ غربیِ امروز که مردی ثروتمند، با اعتماد به نفس و جذاب است برای بسیاری از مردان دست نایافتنی است و می‌تواند نتایجِ ضد اجتماعی عمیقی به جا بگذارد؛ زیرا برخی از مردان شکست خود برای دستیابی به مردانگی «به هنجار» را با تبدیل شدن به موجودی ضداجتماعی جبران می‌کنند. این نگاه معتقد است اَشکال مسلطِ مردانگی می‌تواند منجر به آسیب‌های جدی در جامعه شود، اما این تعریف ذاتی همه مردان نیست و مهم است که در جستجوی خلق الگو‌های مثبت دیگر باشیم.

افزایش آگاهی عمومی نسبت به مسائل جنسیت

حتی امروز، هم مطالعات دانشگاهی و هم رفتار سیاستمداران کاملاً مردانه باقی مانده است و سیاستمداران زن و مسائل زنان زیرمجموعۀ سیاستمداران مرد و اولویت‌هایِ به‌هنجار تلقی شده باقی مانده‌اند. در چنین بافتاری، هرگونه بحث از جنسیت و مسائل مربوط به آن مثبت به نظر می‌ رسد.

در اغلب بحث‌‌هایِ عمومی دربارۀ جنسیت، بی توجهی به بافت اجتماعی –اقتصادی ماجرا به چشم‌ می‌آید، همین‌طور بی توجهی نسبت به شیوه‌هایی که در آن جنسیت با دیگر اقسام سرکوب پیوند می‌خورد. نتیجه این می‌شود که تمرکز حداقلی بر مسائلِ مربوط به جنسیت می‌تواند در توجه عمومی به دغدغه‌‌هایِ سیاسیِ حیاتی‌تر اختلال ایجاد کند. مثلاً رفتار جنسی بیل کلینتون در زمان ریاست جمهوری‌اش، بیشتر از هر سیاست داخلی و خارجی در زمان قدرت او، جلب توجه کرد. گرچه همان‌طور که فمینیست‌های رادیکال معتقدند رفتار‌های جنسی «خصوصی» می‌تواند منعکس کننده و حامی فرودستی زنان در حوزه‌‌های عمومی و خانگی باشد، اما پوشش رسانه‌ها به شکل واضحی بیشتر تحت تاثیر تمایلات عوامانه است تا نمایندۀ آرمانی° مثل به چالش کشیدن سرکوب زنان و عموماً چنین طوفان‌های خبری تاثیر مثبت یا منفی بر توجه به اوضاع زنان ندارد. چنانکه یک روزنامه‌نگار انگلیسی نوشت:«رفتار اغواگرانه کلینتون با آن زن، زشت و خجالت آور بود، اما نه به اندازه رفتار‌های بد او با آن‌هاکه به خاطر سیاست‌های او گرسنگی کشیدند، به زندان رفتند، فقیر و یا کشته شدند». در عین حال، توجه به نابرابری زنان و مردان اغلب، جانشین سیاسی بی‌خطری برای مباحث مربوط به طبقۀ اجتماعی، استثمار سرمایه داری و مسائل نژادی و قومی شده است. باز، از زمانی که بحث از جنسیت باب شده، شاهد هستیم که مباحث مربوط به نابرابری جنسیتی بیشتر و بیشتر جنبی توصیفی به خود می‌گیرند تا جایی که جنیست بیشتر تبدیل به «یک متغییر آماری جالب» شده و اینگونه از تحلیل روابط قدرت بازمانده است. نتیجه به دست آمده، بحث‌‌های خنثی نسبت به جنسیت، درباره جنسیت است که نمی‌تواند تبعیض و تفاوت میان زنان و مردان را به بافت سیاسی، اقتصادی و فرهنگی جهانی که همچنان به کام مردان است ارتباط دهد. اساساً این مردان هستند که همچنان منابع جهان را تحت کنترل خود دارند و زنان بیشترِ قربانیان فقر و گرسنگی را تشکیل می‌دهند. در حقیقت، تأثیر سقط جنین‌‌های جنس محور، کودک کشی و وضعیت تغذیه و سلامتِ نابه‌سامان دختران نشان می‌دهد که چیزی قریب به صدمیلیون نفر از جمعیت زنان جهان در معرض نابودی هستند.

چنانچه پیش‌تر اشاره شد، مناقشات عمومی درباره جنسیت، معمولاً توجهی به تحلیل فمینیست‌ها از تفاوت میان جنس/جنسیت ندارند، جنسیت را همان جنس می‌دانند و سهل‌گیرانه آن را مساوی زن قرار می‌دهند. با این حال تمایز میان جنس/جنسیت به عنوان یک ابزار نظری مهم برای به چالش کشیدن نقش‌ها و انتظارات سنتی در دنیایی ضدزن باقی مانده است. این تفکیک به ما اجازه می‌دهد رفتار‌ها و انتظارات جنسیتی را از اعمال و ویژگی‌های زنان و مردان جدا کنیم. به عنوان مثال اگر زن سیاستمدار یا مدیر عالیرتبه‌ای شبیه همکار مردش کار کند، به معنای آن نیست که جنسیت بی تأثیر است، بلکه می‌تواند به این معنا باشد که اگر زنی بخواهد موفق باشد، باید هنجار‌ها و معیار‌های مردانۀ مسلط را مانند مردان موفق بپذیرد.

تحلیل شیوه‌هایی که جنسیت در آن ساخته شده است می‌تواند به ما کمک کند بفهمیم چگونه خشونت، خواه خانگی یا خیابانی و خواه میان ملت‌ها، در اغلب موارد توسط مردان اِعمال شده، ولی این اَعمال خشونت‌آمیز محصول اجتناب ناپذیر خصلت‌هایِ زیستیِ مذکر نیست. سینتیا کاکبُرن اندیشه‌های عمیقی را بیان کرده که می‌تواند  به ما در کشف مسیر‌های پیچیده ای را که در آن‌ها هویت‌های جنسیتی، ملی و قومی شکل می‌گیرند، کمک کند. از نگاه او چشم‌اندازِ جنسیتی به منازعات مسلحانه تنها نشانگر این نیست که زنان نقش‌ها و تجربیات متفاوتی دارند، یا فقط کمک نمی‌کند تجاوز را به عنوان یکی از جرم‌های جنگی بشناسیم، بلکه این توان را به ما می‌دهد تا مسیرهایی را ببینیم که به واسطۀ آنها در زمان تنش‌های قومی یا بالا بردن توان نظامی، نقش‌های جنسیتی صلب‌تر می‌شوند. چنین سختگیری‌هایی به هنگام وقوع درگیری، می‌تواند پیشاپیش خبر از تنازعات قریب‌الوقوعی دهد که در آن‌ فضای اندکی برای اَشکال غیرتهاجمهی و ملایم مردانگی وجود دارد و تسامح اندکی نسبت به زنانی که قدم به خارج از محدوده می‌گذارند به خرج داده خواهد شد.5

تحقیقات کاکبرن مبتنی بر تحلیل‌های اجتماعی فمینیستی از پدرسالاری است می‌گوید زنان به شکل نظام‌مندی در مقایسه با مردان تخفیف داده شده‌اند. در عین حال جنسیت، بده بستان‌هایی با ساختار‌های دیگر قدرت دارد. این رهیافت هم منافع مشترک را به رسمیت می‌شناسد و هم تفاوتهای میان زنان را. به‌علاوه، با مفهوم «همبستگی»6  که فمینیست‌های سیاه پوست آمریکایی مانند بل هوکس از آن دفاع می‌کنند قرابت دارد. آنان معتقدند انواع اَشکال ظلم و تبعیض باهم در تعامل هستند و یکدیگر را تقویت می‌کنند؛ بنابراین افراد متفاوت گروه‌‌های ستمدیده می‌توانند در علاقه به تغییر اجتماعی شریک باشند. از این نگاه، تلاش‌های همه زنان به هم مرتبط است گرچه کاملاً شبیه یکدیگر نیست. به این معنا، زنانِ گروه‌‌های مختلف می‌توانند حامی یکدیگر باشند بدون اصرار بر این شرایطشان یکسان است، به‌ علاوه، این حمایت می‌تواند گروه‌‌های ستمدیده مردان را هم دربربگیرد و «خواهری استراتژیک» را شکل دهد. 7

فهم اینکه مردان هم مانند زنان دارای هویت جنسی هستند و این هویت جنسی می‌تواند به چالش کشیده شود می‌تواند یک نبرد پیشرو دربرابر هنجار مردانگی، در مقام موجود استاندارد، را شکل دهد؛ مردانگی که ناگزیر زنان با آن سنجیده می‌شوند. چنین فهمی به ما کمک می‌کند بدانیم برابری جنسیتی معنادار، صرفاً با تسری حقوق و امتیازات مردان به زنان و کمک به زنان برای داشتن رفتاری مانند مردان به دست نخواهد آمد. در مقابل باید ویژگی‌ها و رفتار مردانه و کلیت ساختار اجتماعی که آن را تقویت می‌کند به پرسش گرفته شوند. به عنوان مثال برابری زنان و مردان در محیط کار نیازمند بازنگریِ ساختاری است. ساختار کار باید به گونه‌ای تغییر یابدی تغییر کند تا به کارکنان مرد هم اجازه دهد سهم خود از مسئولیت‌های خانگی را برعهده بگیرند. همزمان حمایت دولت از نگهداری از کودکان و دیگر کار‌های مهمِ خانگی که اهمیت اجتماعی دارند هم باید توسعه یابد.

مهم است راه‌هایی که در آن انتظارات استاندارد از رفتار مردانه، به بسیاری از مردان آسیب می‌زند بشناسیم و سردرگمی آنان دربرابر چالش‌هایِ فمینیستی دربارۀ این استاندارد‌ها را درک کنیم. امروز فقط زنان نیستند که از آنان انتظار شعبده بازی دارند تا حوزه‌‌های اغلب متداخل مسئولیت‌های خانوادگی و شغلی را مدیریت کنند و همزمان جذاب و خواستنی هم بمانند. مردان هم احساس می‌کنند با توقعات متعارض احاطه شده‌اند. از آنان انتظار می‌ رود هم همسر و همراهِ برابری باشند و هم نان آور اصلی باقی بمانند. به لحاظ احساسی فهمیده باشند و به لحاظ جنسی فعال، با احساس باشند و همه فن حریف، مراقب باشند و قوی. این حوزه‌‌های متداخل می‌تواند به لحاظ عاطفی برای مردان و همسرانشان مخرب باشد، در عین حال به کل جامعه آسیب برساند و مردان را به سمت منفی ترین ویژگی‌های مرد سنتی سوق دهد.

برداشت

هر نظریه سیاسی که جنسیت را نادیده بگیرد، جنبه مهمی از قدرت و نابرابریی را نادیده گرفته که در تاروپود ساختار همۀ جوامع تنیده شده است. این قبیل نظریات فقط مولد فهم و سیاست‌های غیرمنصفانه‌اند و احتمالاً حامی همان‌ چیزی هستند که نادیده می‌گیرند. با این حال، برخی تلاش‌ها برای در شمار آوردن جنسیت یا تمرکز بر آن هم می‌تواند تاثیرات منفی برجا بگذارد. به طور خاص، نظریاتی که متأثر از فلسفه‌‌های پست‌مدرن هستند، می‌توانند منجر به تأکید بیش از حد بر تجربیات فردی و/یا شیوه‌هایی بشوند که هویت‌های جنسیت‌یافته به واسطه زبان و فرهنگ، در آن‌ها ساخته می‌شوند . آنان با این کار موجب کم‌اهمیت جلوه دادن طبیعت مشترک آن‌ها و ریشه هایشان در شرایط اجتماعی-اقتصادی می‌شوند. همیشه این خطرِ کاملاً واقعی وجود دارد که بحث‌های ساده‌انگارانه دربارۀ جنسیت باعث پنهان شدن نابرابری یا حتی حمایت از آن بشود. این خطر هم با تغییر توجه به سمت نژادپرستی و تبعیض طبقاتی به وجود می‌ آید و هم با نادیده گرفتن دامنه برتری و اقتدار مردان. به این معنا جنسیت فقط معضل نظام سرمایه داری نیست که معضل پدرسالاری و نژادپرستی هم هست.

اگر بناست تحلیل جنسیت به فهم ما از جوامع معاصر کمک کند و سیاست‌‌های آزادی طلبانه را توسعه دهد، باید به عنوان مکملی بر تحلیل ما از تبعیض طبقاتی مورد توجه باشد، نه زیرمجموعه آن. چنین تحلیلی آغازگاه خود را در درک این نکته قرار می‌دهد که هر تلاشی برای برابری جنسیتیِ معنادار، قویاً علیه محدودیت‌های نظام طبقاتی سرمایه داری عمل می‌کند، نظامی که بیش از انکه به نیاز‌های انسان‌ها و تقویت پتانسیل‌های آنان بیاندیشد، به فکر افزایش منفعت و سود است. باز، بعید به نظر می‌ رسد تلاش برای ازبین بردن تبعیض‌های جنسیتی یا کلیشه‌‌های مرتبط با آن،  بدون توجه به دغدغه‌‌های بزرگتر اقتصادی و اجتماعی موفق باشد.

  • پانوشت‌ها
  • این مطلب نخستین بار در ماهنامه زنان امروز، شماره 17 صص 95-98 منتشر شده و خلاصه‌‌‍‌ایست از فصل ششم این کتاب :

Contemporary Political Concepts: A Critical Introduction, Edited by Georgina Blakeley and Valerie Bryson,  published by Pluto Press.2002.pp108-125

  1. Valerie Bryson** پرفسور والری برایسون، متفکر انگلیسی در حوزه اندیشه سیاسی است که آثار متعددی درحوزه نظریات زنانه‌نگر و سیاست منتشر کرده است.
  2. «gender is not something that one is but something that one does»
  1. Cockburn, C. (1999) ‘Gender, Armed Conflict and Political Violence’ (Background Paper) (Washington, DC, 10–11 June: World Bank).
  2. Solidarity
  3. hooks, b. (2000) Feminism is for EVERYBODY: Passionate Politics (London: Pluto Press).

 

نوشتن دیدگاه