تاریخ مختصر اندیشه یا راهنمایِ جان به در بردن


ما خلاف درختان، صدف‌ها و خرگوش‌ها همواره دربارۀ رابطه خود با زمان می‌اندیشیم: دربارۀ اینکه یک ساعت بعد یا امروز بعدازظهر، یا سال بعد را چگونه بگذرانیم. و دیر یا زود، گاهی به دلیل رخ‌دادی ناگهانی که در سیر روزمرۀ زندگی ما وقفه ایجاد می‌کند، با این پرسش رو برو می‌شویم که به طور کلی با زندگی خود، با وقت خود چه می‌کنیم، چه باید می‌کردیم و چه باید بکنیم…

آدم باید به شهودش اعتماد کند برای خریدن کتاب. اگر کتابی شما را صدا می‌زند و به سمت خود می‌کشد حتمن بخریدش؛ حتی اگر اسمش تکراری باشد و قیافه‌اش در نگاه اول چنگی به دل نزند؛ حتی اگر اسمش تاریخ مختصر اندیشه باشد و نویسنده در مقدمه اعتراف کرده باشد آن را برای علاقمندان عادی فلسفه نوشته (آنها که مایلند اطلاعات عمومی‌ای درباره اینکه فلسفه چیست و به چه کار می‌آید داشته باشند)؛ حتی اگر ندانید نویسنده‌اش آقای لوک فری فیلسوف برجسته و بنامی است.

اینکه «برای آشنایی با فلسفه از کجا شروع کنیم؟»، بعد از «فلسفه به چه درد می‌خوره؟» و « فلسفه که بخونین چی می‌شین؟» متداول‌ترین سوالی است که از کسانی که نسبتی با فلسفه دارند پرسیده می‌شود و بعد تر خود آنها که در نسبت با فلسفه‌اند کرارن از خودشان خواهند پرسید. این پرسش‌ها در گذرنسل‌ تغییر نخواهد کرد و متعلق به جغرافیای خاصی نیست. اساتید ما به دانشجویان مشتاقی که از روی کنجکاوی در کلاس‌های ما شرکت می‌کردند بی‌خیال شدن/ دنیای سوفی/ سیر حکمت در اروپا را پیشنهاد می‌کردند. بعدتر کتابهای برایان مگی مثل مردان اندیشه/ سرگذشت فلسفه هم به پاسخ‌ها اضافه شد و اخیرن هم نظیر کتابهای آلن دوباتن. فکر کردم تاریخ مختصر اندیشه: راهنمای فلسفیِ زیستن هم از همین سنخ باشد. هم برای خریدنش مردد بودم و بعدتر، نظر به مقدمه متواضعانه و قدری دلسرد کننده‌اش، خواندنش را به تاخیر ‌انداختم. 

باری، کتاب را که دست گرفتم زمین نگذاشتم مبادا از خط سیر هیجان‌انگیز آن عقب بمانم. نویسنده همان ابتدا گِله می‌کند که یکی از اشتباهات اصلی در دنیای معاصر این است که فلسفه را به «تفکر نقادانه» فرو می‌کاهند، حال آنکه فلسفه «جان به در بردن» است. فلسفه یادگیری نترسیدن از چهره‌های مختلف مرگ و یادگیری پیروزی بر ابتذال زندگی روزمره است. مشکل انسان این است که خدا نیست. پس زوال می‌پذیرد. حیوان هم نیست، چون به زوال خود آگاه است و همین آگاهی، شوربختی بزرگ شرایط انسانی اوست و خاستگاه دین و فلسفه.

ادیان بزرگ با طلب تعبد و به شرط تسلیمِ آزاداندیشی وعده رستگاری دادند و مکاتب فلسفی با گرامی‌داشت عقلانیت و آزاداندیشی و بدون کمک خداوند مدعی نشان دادن راه رستگاری و برون رفت از این شرایط خطرناک شدند.

نویسنده در سراسر کتاب همین وعده را دنبال می‌کند و تغییر و تحولات آن را در طول زمان پی می‌گیرد. ابتدا «معجزه یونانی» را با تکیه و تاکید بر نگاه رواقیان و ایده نظم کیهانی می‌پرود. سپس در «پیروزی مسیحیت بر فلسفه یونانی» به لزوم شناخت مسیحیت و تاثیر شگرف آن بر تولد مفاهیمی چون برابری و کرامت انسانی می‌پردازد و در عین حال تغییر نگرش به مفهوم رستگاری انسان را نیز شرح می‌دهد. در «انسانگرایی یا تولد فلسفه مدرن» به انقلاب علمی و تنهایی انسانِ محروم از حمایت کیهان و خداوند اشاره می‌کند و فلسفه مدرن را در بافت این تنهایی و سرگردانی به تصویر می‌کشد. در این فصل اندیشه‌های دکارت، روسو و کانت و مقاومت اراده در برابر طبیعت برجسته می‌شود. بعد از آن در«پست مدرنیته: مورد نیچه» به چالش کشیده شدن مدرنیته را که گرچه از نظم کیهان و خدا عبور کرده بود توهمات جدید خود را تقدیس می‌کرد، بررسی می‌کند و شرح نسبتن مفصل و جذابی از اندیشه‌های نیچه در اختیار می‌گذارد. در نهایت «پس از شالوده شکنی: فلسفه معاصر» چنانکه از نامش پیداست به اندیشه‌های پسا نیچه‌ای می‌‍‌پردازد با محوریت هایدگر و هوسرل و آنچه پس از زلزله‌ای که نیچه انداخت در عالم اندیشه ایجاد شد.

فری در انتهای کتاب خود را شیفته مفهوم کانتی «وسعت اندیشه» معرفی می‌کند. وسعت اندیشه نه در دام شکاکیت اسیر است و نه به جزم اندیشی روی دارد. وسعت اندیشه از ما دعوت می‌کند حقایق جهانبینی‌های مختلف را درست و دقیق و مورد به مورد بشناسیم و آنچه را به نظرمان پذیرفتنیست در توسعه افق اندیشه خود به کار بندیم.

ممکن است با صفحات پایانی درباره وسعت اندیشه موافق باشید یا نباشید (چاره ایست که لوک فری آن را پیشنهاد می‌کند) ولی این چیزی از لطف کتاب کم نمی‌کند. کتابِ صاحبِ چشم‌اندازی که به شکل منظم، روان، تاحدی تکنیکی و تخصصی، طعنه‌زن و شوخ، سیر اندیشه‌های بشرِ عمدتن غربی را ژرفکاوری می‌کند. به نظرم مخاطب فارسی زبان آن همه اقشار تحصیلکرده با دانش مقدماتی، علایق و پرسشهای فلسفی‌اند. دانشجویان و دانش‌آموختگان فلسفه، هم به لحاظ روش و هم رویکرد آن را گیرا خواهند یافت. کتاب رغم جذابیت، آسان نیست و مطاله آن به دقت و تمرکز نیازدارد. ترجمه پاکیزه و روان است جز اینکه در سراسر کتاب با ترجمه «دموکراسی» به «مردم‌سالاری» مشکل داشتم؛ و این نکته کوچک که شاید بد نبود اگر اشاره می‌شد از میان هفت کتابی که نویسنده در انتها معرفی کرده برای مطالعه بیشتر، برگردان فارسی برخی موجود است.

برای اطلاعات بیشتر:

تاریخ مختصر اندیشه؛ راهنمای فلسفیِ زیستن، لوک فری، ترجمه افشین خاکباز، نشر نو.

از همین نویسنده:

انسان و خدا یا معنای زندگی، ترجمه عرفان ثابتی، نشر ققنوس.

Advertisements

پاسخی بگذارید

در پایین مشخصات خود را پر کنید یا برای ورود روی شمایل‌ها کلیک نمایید:

نشان‌وارهٔ وردپرس.کام

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری WordPress.com خود هستید. بیرون رفتن /  تغییر دادن )

عکس گوگل+

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Google+ خود هستید. بیرون رفتن /  تغییر دادن )

تصویر توییتر

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Twitter خود هستید. بیرون رفتن /  تغییر دادن )

عکس فیسبوک

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Facebook خود هستید. بیرون رفتن /  تغییر دادن )

درحال اتصال به %s