میراث فلاسفه (3): تیغ اوکام


 این یادداشت سومین شماره از مجموعه یادداشت‌هایی است که پیش‌تر در سایت انسان شناسی و فرهنگ منتشر شده و بنا دارد به بازخوانی ردپای برخی فلاسفه در حوزه‌های مختلف فکری-فرهنگی بپردازد، در دور اول مطالب نگاهمان متوجه گوشه‌هایی از نظریات برخی از برجسته ترین فلاسفه غربی است که اندیشیدن ما را روشمند کردند. در یادداشت پیش رو، به معرفی اصطلاح «تیغ اوکام» و تاثیراتی که بر علم، فلسفه و حتی شیوه نگارش ما گذاشته است می‌پردازیم.

اغلب فلاسفه معتقدند برای مقایسه دو نظریه، در صورت برابر بودن همه چیز، ساده ترین نظریه بهتر است.  در واقع این یک فرض فلسفی است که سادگی یک «ارزش» نظری است، این ادعا در عالم نظر با اصطلاح تیغ اوکام (Occam’s Razor) شهرت یافته است. در بازخوانی سنت تحلیلی از تاریخ فلسفه، ویلیام اوکامی، را مهم‌ترین فیلسوف مدرسی بعد از توماس آکوئیناس می‌دانند. از سویی برخی تاریخ نگاران اوکامی را کسی می‌دانند که باعث اضمحلال فلسفه مدرسی شد و او را مبشر دکارت و کانت معرفی می‌کنند، از سوی دیگر برخی از شارحان و مورخان معتقدند اوکام بیشتر توان خود را مصروف خالص سازی فلسفه ارسطو از تاثیرات آگوستین قدیس و فلاسفه اسلامی کرده است. اوکام در بحث کلیات، که از مباحث داغ فلسفه در قرون وسطی است، به اصالت نام یا نومینالیسم (Nominalism) قائل بود. به این معنا که کلی را مجموعه ای از علامت‌ها می‌دانست؛ اسامی معناداری که گروهها یا طبقاتی از موجودات را، بدون آنکه به ماهیت آنها واصل شوند، مشخص می‌کنند. به این اعتبار، به نظر او نباید ذهن را مملو از مفاهیم خیالی کرد. اوکام بسیاری از مفاهیمی را که فیلسوفان مدرسی به عنوان بدیهی پذیرفته بودند رد کرد، ساخته ذهن پنداشت و اعلام کرد که نباید بدون ضرورت بر کثرت مفاهیم و یا موجودات افزود و آنچه با تعداد قلیلی مفهوم قابل درک و توصیف است نباید بدون دلیل بیشتر کرد و نباید با استفاده از مفاهیم خیالی به دنبال اثبات چیزی که نمی‌توان وجود عینی آن را اثبات کرد رفت. به نظر او تجربه مستقیم از موجود است که یقین وجودی آن را به ما می‌دهد.(ایلخانی1382 :534)

اصطلاح تیغ اوکام ساخته خود ویلیام اوکامی نیست بلکه برای نخستین بار، سالها بعد از مرگ او، در آثار سر ویلیام همیلتون (1788–1856) به کار رفت. اوکام این تیغ را ابداع هم نکرد بلکه آن را صیقل داد و به کار گرفت. حتی عبارت مشهور » تکثیر موجودات بدون ضرورت جایز نیست» هم از اوکام نیست. گرچه در آثار اوکامی صراحتاً ذکر شده است که بیهوده است کاری که با کمتر می‌توان کرد با بیشتر انجام شود. ردیابی این اصل در تاریخ فلسفه ما را به جان دنس اسکتوس(1265–1308) ابن میمون(1138–1204) و نهایتاً ارسطو می‌رساند. حتی در آثار بطلمیوس هم اصل توضیح پدیده‌ها با ساده ترین پیشفرض‌های ممکن تایید شده است و فلاسفه مدرسی پیش از اوکام هم عباراتی نظیر «انجام بیشتر، وقتی با کمتر قابل انجام است، بیهوده است» دیده می‌شود.( Franklin, 2001:241) اما شهرت آن به نام اوکام به سبب کاربرد این اصل در آرا این فیلسوف قرون وسطایی بود که پس از قرون وسطی تا در دوران جدید هم در نظریاتی مانند نظریات منطقی راسل، وجودشناسی کواین و تراکتاتوس ویتکنشتاین ادامه یافت.

در دنیای جدید تیغ اوکام، گاهی تحت عنوان اصل صرفه جویی، در برش زدن به الگوهای زیادی به کار رفته است و رد تیغ آن نه تنها بر چهره تراش خورده منطق و فلسفه تحلیلی که بر پیکر سایر علوم هم نشسته است. در فیزیک تیغ اوکام  در قطع کردن شاخ و برگ‌های پیشفرض‌های متافیزیکی برای فیزیکدانان کارساز بود و از نظریات نیوتن تا نسبت خاص انیشتین را تحت تاثیر قرار داد؛ در ریاضیات و نظریه احتمالات؛ در مذهب و الهیات- له و علیه خداباوری در آرا ریچارد سوئین برگ و ریچارد داوکینز ؛ در زیست شناسی و نظریه تکامل انواع و زیست‌شناسی سامانه‌شناختی؛  در پزشکی و داروسازی؛ در علوم رایانه و ماشین محاسبه تورینگ؛ در جرمشناسی و در پرورش ایده صرفه جویی در مجازات برای دستیابی به عدالت؛ در روانشناسی و برخی نظریات تحلیل رفتار انسان؛ در نگارش و ویرایش و اصل سادگی و پرهیز از پرداخت و تفصیل؛ در معماری و برخی نظریات  زیباشناسی در ستایش سادگی و صرفه جویی در بازنمایی هنری و… حضور پر رنگ و موثر این اصل دیده می‌شود.( Occam’s razor: en.wikipedia.org)

باید دقت داشت که تیغ اوکام هوادار صرفه جویی و سادگی به هرقیمتی نیست بلکه معیاری برای داوری درباره نظریاتی است که قبلن صحت‌شان به اثبات رسیده است و به طور مساوی به وسیله گواه های تجربی تایید می‌شوند. همچنین تیغ اوکام ابزار نظری مناسبی برای آزمودن دو نظریۀ به طور یکسان قابل قبولی است که پیشفرض‌های غیرقابل آزمونی آنها را حمایت می‌کنند و بنابراین هزینه و تلفات را کاهش می‌هد. به عنوان مثال تصور کنید متوجه میشوید ساعتتان مفقود شده است. می‌توانید فکر کنید به دلیل حواس‌پرتی آن را گم کرده‌اید و یا اینکه فکر کنید همکارتان که با شما به عنوان یک تازه وارد مشکل دارد و به موقعیتتان حسودی می‌کند برای آزار دادن تان آن را از شما دزیده و یا اینکه فکر کنید به خاطر مشاجره ای سختی که روز قبل با مادرتان داشته اید، دستهایی از غیب خواسته اند شما را تنبیه کنند… از نتبه اخلاقی مورد آخر اگر صرف نظر کنیم گزینه اول مطابق اصل سادگی تحلیل مطلوبتر/سالم‌تری به نظر می‌رسد. عبارت تیغ اشاره به تراشیدن پیشفرضها اضافی و یا بریدن نتایج مشابه است.  شایان ذکر است که هیچ گاه نظریات کمتر صحیح به اعتبار سادگی شان بر نظریات پیچیده و بیشتر صحیح ارجحیت ندارند. تیغ اوکامی به ما نمی گوید ساده= صحیح بلکه می‌گوید همه چیز باید تا آنجا که ممکن است ساده شود و نه حتی اینکه به ساده ترین وجه بیان شود. برخی منتقدان این نظریه را بیش از حد تند و بی پروا دانسته اند. این انتقادات که از هم‌عصران اوکام آغاز شده، تا کنون ادامه داشته‌ است. از مخالف بزرگ این اصل می‌توان به کارل مینگر ریاضیدان اشاره کرد  و البته به بسیاری کسان که نگرانند این ارزش دادن به ساده سازی ما را به سوی ساده انگاری بکشاند. چنانکه هملت می‌گوید:»هوراشیو، در زمین و آسمان بسا چیزها هست که فلسفه‌تان به خواب ندیده»(شکسپیر1360 :66)

منابع

ایلخانی، محمد، تاریخ فلسفه در قرون وسطی و رنسانس، سمت، 1382. شکسپیر، ویلیام، هملت، ترجمه م.ا.به آذین، نشر دوران، 1360.   James Franklin, The Science of Conjecture: Evidence and Probability before Pascal. The Johns Hopkins University Press.2001. Occam’s razor From Wikipedia, the free encyclopedia: http://en.wikipedia.org/wiki/Occam’s_razor (04/10/2013).

میراث فلاسفه (1): روش سقراطی

 میراث فلاسفه (2): ارسطو و مغالطاتhttp://www.anthropology.ir/node/19618

Advertisements

پاسخی بگذارید

در پایین مشخصات خود را پر کنید یا برای ورود روی شمایل‌ها کلیک نمایید:

نشان‌وارهٔ وردپرس.کام

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری WordPress.com خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

تصویر توییتر

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Twitter خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس فیسبوک

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Facebook خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس گوگل+

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Google+ خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

درحال اتصال به %s