Archive for اوت, 2016

میراث فلاسفه(4): بُت‌های بیکن

اشاره: این یادداشت چهارمین شماره از مجموعه یادداشت‌هایی است که پیشتر در سایت انسانشناسی و فرهنگ منتشر شده و بنا دارد به بازخوانی ردپای برخی فلاسفه در حوزه‌های مختلف فکری-فرهنگی بپردازد، در دور اول مطالب نگاه‌مان متوجه گوشه‌هایی از نظریات برخی از برجسته‌ترین فلاسفه غربی است که اندیشیدن ما را روشمند کردند.

در یادداشت پیش رو، ابتدا نگاهی به اندیشه‌های انتقادی فرانسیس بیکن می‌اندازیم؛ سپس به معرفی بُت‌های ذهن از نگاه او می‌پردازیم و در ‌‌نهایت اشاره کوتاهی به آرا توماس کوهن درباره تاثیرات اجتناب ناپذیر «بت‌ها» در معرفت علمی داریم. در ‌‌نهایت اشاره کوتاهی هم به انتقادات فلاسفه علم فمینیست‌، به آرا تجربه گرای بیکن داریم.

فرانسیس بیکن (۱۵۶۱-۱۶۲۶) فیلسوف، سیاستمدار، دانشمند، حقوقدان و نویسنده انگلیسی بود. که به سبب اشتغالات سیاسی‌اش اسم و آوازه چندان نیکی از خود به‌جا نگذاشته است. آنچه از رفتارهای سیاسی او نقل می‌کنند- دست کم با فهم امروزین ما از اخلاق سیاسی- او را سیاستمدار آلوده‌ای تصویر می‌کند. گرچه راسل در مطالعه‌اش از تاریخ فلسفه غرب تلاش می‌کند او را تا حدی از اتهامات وارده تبرئه کند و رفتار او را متناسب با روح زمانه جلوه دهد (راسل ۶۵: ۴۱۴). منهای این مسئله بسیاری بر این نکته توافق دارند که وی محور اصلی تحول فکری در قرون وسطی و از بانیان انقلاب علمی بوده و پایان سلطه کلیسا بر تفکر را به اندیشه‌های او نسبت می‌دهند. ضمن اینکه فرانسیس بیکن به عنوان بینادگذار روش استقرایی جدید و پیشاهنگ تنظیم منطقی روش علمی دارای اهمیت همیشگی است. بیکن را عموماً به عنوان نخستین کسی که گفت «دانایی توانایی است می‌شناسند»، و گرچه شاید پیش از او هم کسانی همین معنی را بر زبان آورده باشند باید گفت بیکن با تاکید تازه‌ای این نکته را بیان کرد. (راسل ۶۵: ۴۱۵) بیکن نخستین فرد از سلسله طویل فلاسفه علمی بود که بر اهمیت استقرا در برابر قیاس تاکید کرده‌اند. بیکن نه تنها قیاس را تحقیر می‌کرد، بلکه برای ریاضیات نیز ارزش چندانی قائل نبود- شاید به این سبب که آن را به اندازه کافی تجربی نمی‌دانست. او می‌گفت ما باید نه چون عنکبوت که از درون خود می‌تند و نه چون مورچه که فقط به گرداوری اشیا می‌پردازد، بلکه باید مانند زنبور باشیم که هم گردآوری و هم تنظیم می‌کند: «آنان که در علوم کار کرده‌اند یا مردان آزمایشی بوده‌اند یا پیروی از احکام منقول کرده‌اند. مردان آزمایشی به مور می‌مانند که گرد می‌آورد و به کار می‌برد، ولی مردان استدلال به تارتن شبیهند که از مواد وجود خویش تار می‌تند. اما زنبور عسل راه وسطی می‌گیرد، یعنی مصالح خود را از گُل‌ها و باغ‌ها و چمنزار‌ها گرد می‌آورد ولی با نیروی خودش آن‌ها را تبدیل و هضم می‌کند.» (بیکن ۹۲: ۸۶) او با ارسطو سخت دشمن بود و کتاب مشهور منطقی خود نوارغنون را در برابر ارغنون  ارسطو نام نهاد. او معتقد بود منطقی که امروز معمول و برگرفته از منطق ارسطویی است بیشتر برای تثبیت خطایایی است که پایه آن‌ها روی یک مشت معلومات مقبوله قرار گرفته، نه برای جستجوی حقیقت، پس ضرر آن از نفعش بیشتر است. (همان، ۱۲) از نظر او با اضافه و پیوند کردن چیزهای نوین با کهنه انتظار پیشرفت در علم داشتن بیهوده است. ما باید حالا از اساس شروع کنیم وگرنه همیشه در سایه یک پیشرفت متوسط و قابل تردید دور خواهیم زد.

یکی از معروف‌ترین قسمتهای فلسفه بیکن که در نو ارغنون به آن اشاره شده است، برشمردن چیزهایی است که خود او «بُت» می‌نامد و منظورش از آن‌ها عادتهای بد فکر است که مردم را به اشتباه می‌اندازد. «اصنام و عقاید غلط که بالفعل فاهمه بشر را تسخیرکرده و در آن ریشه دوانده‌اند، نه تنها ذهن آدمی را طوری دگرگون می‌کنند که ورود حقیقت به آن دشوار می‌گردد، بلکه بعد از ورود هم موقعی که دست به احیای علوم می‌زنیم آن‌ها باز اسباب زحمت ما خواهند شد مگر اینکه شخصی قبلاَ بر حذر و بیدار شود و در مقابل هجوم آن‌ها مجهز گردد.» (همان، ۳۸) از این بُت‌ها بیکن پنج نوع را می‌شمرد:   ۱) بُت‌های غار که سوابق ذهنی شخصی و وجه مشخص شخص فرد محقق است. بیکن می‌گوید بت‌های غار اصنام انفرادی آدمیزاد است. هر آدمی گذشته از سهیم شدن در خطاهای مشترک بشری غار یا غرفه مخصوص خودش را دارد که نور طبیعت را منکسر می‌کند یا رنگ آن را می‌پراند یا در اثر سنخ روانی خاصش، معاشرتش با دیگران و یا کتابهایی که می‌خواند و آدمهایی که در زندگی‌اش اثر می‌گذراند یا حال و احوالی که در هر برهه خاص زمانی و مکانی بر اون مستولی است باعث می‌شود حقایق بیرونی را متاثر از این بت‌ها ببیند و تفسیر کند. چنانکه به قول هراکلیتوس «مردم علوم را در عوالم کوچک خود می‌نگرند، نه در عالم بزرگ مشترک». ۲) بُت‌های بازاری که از نظر بیکن موذی‌تر از همه هستند و مربوطند به جبر کلمات و دشواری مصون داشتن ذهن از تاثیر ان‌ها. بیکن معتقد است این بت‌ها در نتیجه ارتباط و معاشرت با مردم به وجود می‌آیند چرا که کلمات به طور کلی خودشان را مطابق فهم عامه به اذهان تحمیل می‌کنند و انتخاب بد و نادرست کلمات به طرز حیرت آوری عقل را تاریک می‌کند. 3) بُت‌های نمایشی/تئاتری که آنهایی هستند که طرز تفکرهای مقبول و مرسوم مربوط می‌شوند و از این جمله به طبع ارسطو و مدرسیان برای بیکن بیش از همه قابل ذکرند. بیکن بر این باور است که ذهن انسان به حکم طبیعت خودش میل داد در جهان بیش از آنچه واقعاً هست نظم و ترتیب بیابد و هرچند در طبیعت چیزهای منفرد و بی‌قرینه زیادی وجود دارد، ذهن می‌کوشد با تصور کردن اشیایی در موازات آن‌ها نظمی ساختگی و جعلی بپروراند که افسانه‌هایی بیش نیستند. بیکن معتقد است کلیه مذاهب فلسفی که به تقلید اتخاذ شده‌اند نظیر بازیهایی است که بر صحنه نمایشخانه انجام می‌شود و از عالمی خبر می‌دهد که غیرواقعی و خود ساخته است. ۴)بُت‌های قبیله، آن عادت‌هایی است که فطری ذهن بشر است. او می‌گوید عقل بشر مشتاق است تا به مراحل کلی‌ترین قواعد بجهد تا در آنجا توقف و آرامش یابد و این اشتیاق راهزن علم و اندیشه است. «فاهمه بشر عبارت از نور خشکی نیست، بلکه اراده و عواطف در آن موثر است و در نتیجه این آمیزش است که علومی به وجود می‌آید که می‌توان آن‌ها را علوم استحسانی نامید. زیرا آدمی به چیزی به آسانی باور می‌کند که میل دارد آن چیز صحیح باشد و روی همین اصل مسائل غامض را به علت نداشتن حوصله کنجکاوی و مطالب جدی را به علت اینکه دایره امید را تنگ می‌کند و امور عمیق طبیعت را به علت اینکه با خرافات نمی‌سازد و نور تجربه را به علت اینکه با حکم غرور جور در نمی‌آید رد می‌کند. می‌ترسد بگویند با مطالب متوسط و گذران که مقبولیت عامه ندارد استغال می‌ورزد و این احتیاط نتیجه اهمیت دادن به معتقدات عامه است» (همان، ۴۹) ۵)بُت‌های مکاتب که عبارتند از این گمان که فلان قانون کور (مثلا قیاس) می‌تواند در تحقیق جای قضاوت را بگیرد. «باید اشخاص فهمیم را از یک بی‌اعتدالی دیگر فلاسفه نیز برحذر داشت که دستگاههای فلسفی در آن بت‌های دیگری می‌سازد و آن‌ها را حفظ می‌کند و راهی برای بیرون شدن آن‌ها نمی‌گذارد. این بی‌اعتدالی بر دو نوع است. اولی در آن مشهود است که زود تصمیم می‌گیرند و علوم جزمی و تحکمی می‌سازند و دیگر آنانی هستند که در علم شبه دارند و حصول آن را انکار می‌کنند. پس یک نوع تحقیق آواره به راه می‌اندازند که ما را به جایی نمی‌رساند و از این دو روش اولی فاهمه را اسیر و دومی ضعیف می‌کند…» (همان، ۶۶) بیکن معتقد است احترام به قدمت افراد و بزرگذاشت مقام کسانی که در فلسفه معروف هستند، در کنار احترام به اجماع عمومی از مهم‌ترین عوامل بازداشتن مردم از ترقی است. او درباره خودش اشاره می‌کند که اگر می‌خواست بی‌صداقتی به خرج دهد می‌توانست برای تایید اقول خودش از یونانیان یا زمانهای قدیم‌تر تایید بگیرد و با ارجاع به آن‌ها طرفدار و افتخار کسب کند ولی این کار را شبیه رفتار اشخاص بی‌اصل و نسبی می‌داند که با کمک نسب نامه، ‌نژاد و خانواده اعیانی می‌سازند. از نظر بیکن بهترین استدلال، خودِ تجربه است به شرطی که از حدود آزمایش عملی قدم فرا‌تر ننهد. زیرا اگر تجربه به سایر موضوعات، که ظاهراً شباهتی دارند ربط داده شود نتیجه غلط خواهد بود، مگر اینکه احتیاط لازم به کار رود. (همان، ۶۹)

اما برتراند راسل معتقد است روش استقرایی بیکن، از آن جهت که بر فرضیه تاکید کافی ندارد معیوب است. راسل می‌گوید وی امیدوار بود که تنها تنظیم و ترتیب معلومات بتواند فرضیه صحیح را آشکار کند و حال آنکه این امر به ندرت اتفاق می‌افتد. «اصولا ساختن فرضیات دشوار‌ترین قسمت کار علمی است و قسمتی است که مستلزم توانایی بسیار است. تا کنون هیچ روشی پیدا نشده است که ساختن فرضیات را بر طبق قاعده ممکن سازد. معمولاَ وجود یک فرضیه مقدمه لازمی  برای گردآوری حقایق واقع است زیرا که انتخاب حقایق واقع مستلزم این است که راهی برای تشخیص مناسب آن‌ها با موضوع کار خود داشته باشیم. بدون چنین راهی، صرف تراکم حقایق واقع، موجب سرگشتکی خواهد بود.» (راسل۶۵: ۴۱۶)

سال‌ها بعد و در قرن بیستم توماس کوهن‏ (۱۹۲۲ – ۱۹۹۶) فیلسوف و فیزیکدان آمریکایی با مطالعاتی که در تاریخ علم، فلسفه علم و جامعه‌شناسی علم انجام داد، باعث از هم پاشیدن رویای بیکنی رهایی از دست بُت‌های اغواگر ذهن، و دست یابی به حقیقت، آن بیرون از ذهن ما شد. کوهن در کتاب ساختار انقلاب هاى علمى تصویرى از سیر و تحول علم به دست داد که با همه دیدگاه‌ها و برداشت هاى پیشین در این باب تفاوت داشت. به عقیده کوهن عوامل فراعلمى یا غیرعلمى نیز بر ظهور یک انقلاب علمى اثر مى گذارند. مثل وضعیت سیاسى و شرایط اجتماعى و جز این‌ها. برخى از جامعه‌شناسان و مورخان علم این نکته را دستمایه شرح و بسط این نظر قرار دادند که ظهور یک انقلاب علمى و در واقع هر گامى در بسط و توسعه علوم، همواره توسط عوامل اجتماعى – سیاسى تعیین مى شود. (کوهن، ۸۹) از میان جریانهای پساکوهنی در فلسفه علم، «فلسفه علم فمینیستی» به طور خاص بیکن را مورد انتقادات شدیدی قرار داده است که نه تنها با استعاره‌های زن ستیزانه‌اش در مطالعات علمی روح مذکر حاکم بر عقل فلسفی را نشان داده، که با جهت دهی به معرفت‌شناسی غربی، شرایط یک شناسنده خوب را با نگاهی کاملا مذکر و زن ستیز بسط داده و نقش مهمی در جنسیت یافتگی معرفت بشری ایفا کرده است. لوید می‌گوید انتقاد بیکن از ارسطو، به خاطر اینکه «مادر طبیعت را بکر و دست نخورده به حال خود‌‌ رها کرده بود» و پیشنهاد او برای برخورد با طبیعت با احترامی که شایسته احوال زنان است تا «بر ما منت گذاشته و نقاب از چهره برگیرد» صرفا مشتی استعاره برگرفته از روح زمانه بیکن نیست که حاصل آن به دست دادن تعبیر جدید از گسست از جنس زن بوده که در نفس تعریف علم م‌گنجانده شده و این بار به صورت تاکید بر قابلیت ماده در نرمش و مهارپذیری تجلی یافته است. «نرمش پذیری ماده به جای تغییر ناپذیری ابدی صور، ویژگی اصلی اشیا در علم به تعبیر بیکن است. اما انکار شناخت ناپذیر بودن ماده به این صورت، سلطه برابرنهادهایی را که پیش‌تر در قالب نماد یا سمبل بین زنانگی وکار معرفت قائل بودند متزازل تکرد بلکه برعکس ظاهری جدید و قوی‌تر به آن‌ها داد.» (لوید۸۱.: ۴۳-۴۴)

با این حال نوارغنون بیکن همچنان متنی خواندنی و آموزنده است که با اهمیت دادن به استقرا و تحذیرش درباره دخالت عوامل غیر معرفتی در کسب معرفت به پیشرفت علم و منطق کمک کرد و همچنین با تاکید بر عملگرایی از مقدمه چینان اندیشه‌های پراگماتیستی بود.

 منابع

تامس کوهن، ساختار انقلابهای علمی، سعید زیباکلام (مترجم)، چاپ اول، ۱۳۸۹. برتراند راسل، تاریخ فلسفه غرب، ترجمه نجف دریابندری، نشرپرواز، ۱۳۶۵. ژنویو لوید، عقل مذکر، ترجمه محبوبه مهاجر، نشرنی، ۱۳۸۱. فرانسیس بیکن، نو ارغنون، ترجمه محمود صناعی، جامی، ۱۳۹۲.

Comments (1)

میراث فلاسفه (3): تیغ اوکام

 این یادداشت سومین شماره از مجموعه یادداشت‌هایی است که پیش‌تر در سایت انسان شناسی و فرهنگ منتشر شده و بنا دارد به بازخوانی ردپای برخی فلاسفه در حوزه‌های مختلف فکری-فرهنگی بپردازد، در دور اول مطالب نگاهمان متوجه گوشه‌هایی از نظریات برخی از برجسته ترین فلاسفه غربی است که اندیشیدن ما را روشمند کردند. در یادداشت پیش رو، به معرفی اصطلاح «تیغ اوکام» و تاثیراتی که بر علم، فلسفه و حتی شیوه نگارش ما گذاشته است می‌پردازیم.

اغلب فلاسفه معتقدند برای مقایسه دو نظریه، در صورت برابر بودن همه چیز، ساده ترین نظریه بهتر است.  در واقع این یک فرض فلسفی است که سادگی یک «ارزش» نظری است، این ادعا در عالم نظر با اصطلاح تیغ اوکام (Occam’s Razor) شهرت یافته است. در بازخوانی سنت تحلیلی از تاریخ فلسفه، ویلیام اوکامی، را مهم‌ترین فیلسوف مدرسی بعد از توماس آکوئیناس می‌دانند. از سویی برخی تاریخ نگاران اوکامی را کسی می‌دانند که باعث اضمحلال فلسفه مدرسی شد و او را مبشر دکارت و کانت معرفی می‌کنند، از سوی دیگر برخی از شارحان و مورخان معتقدند اوکام بیشتر توان خود را مصروف خالص سازی فلسفه ارسطو از تاثیرات آگوستین قدیس و فلاسفه اسلامی کرده است. اوکام در بحث کلیات، که از مباحث داغ فلسفه در قرون وسطی است، به اصالت نام یا نومینالیسم (Nominalism) قائل بود. به این معنا که کلی را مجموعه ای از علامت‌ها می‌دانست؛ اسامی معناداری که گروهها یا طبقاتی از موجودات را، بدون آنکه به ماهیت آنها واصل شوند، مشخص می‌کنند. به این اعتبار، به نظر او نباید ذهن را مملو از مفاهیم خیالی کرد. اوکام بسیاری از مفاهیمی را که فیلسوفان مدرسی به عنوان بدیهی پذیرفته بودند رد کرد، ساخته ذهن پنداشت و اعلام کرد که نباید بدون ضرورت بر کثرت مفاهیم و یا موجودات افزود و آنچه با تعداد قلیلی مفهوم قابل درک و توصیف است نباید بدون دلیل بیشتر کرد و نباید با استفاده از مفاهیم خیالی به دنبال اثبات چیزی که نمی‌توان وجود عینی آن را اثبات کرد رفت. به نظر او تجربه مستقیم از موجود است که یقین وجودی آن را به ما می‌دهد.(ایلخانی1382 :534)

اصطلاح تیغ اوکام ساخته خود ویلیام اوکامی نیست بلکه برای نخستین بار، سالها بعد از مرگ او، در آثار سر ویلیام همیلتون (1788–1856) به کار رفت. اوکام این تیغ را ابداع هم نکرد بلکه آن را صیقل داد و به کار گرفت. حتی عبارت مشهور » تکثیر موجودات بدون ضرورت جایز نیست» هم از اوکام نیست. گرچه در آثار اوکامی صراحتاً ذکر شده است که بیهوده است کاری که با کمتر می‌توان کرد با بیشتر انجام شود. ردیابی این اصل در تاریخ فلسفه ما را به جان دنس اسکتوس(1265–1308) ابن میمون(1138–1204) و نهایتاً ارسطو می‌رساند. حتی در آثار بطلمیوس هم اصل توضیح پدیده‌ها با ساده ترین پیشفرض‌های ممکن تایید شده است و فلاسفه مدرسی پیش از اوکام هم عباراتی نظیر «انجام بیشتر، وقتی با کمتر قابل انجام است، بیهوده است» دیده می‌شود.( Franklin, 2001:241) اما شهرت آن به نام اوکام به سبب کاربرد این اصل در آرا این فیلسوف قرون وسطایی بود که پس از قرون وسطی تا در دوران جدید هم در نظریاتی مانند نظریات منطقی راسل، وجودشناسی کواین و تراکتاتوس ویتکنشتاین ادامه یافت.

در دنیای جدید تیغ اوکام، گاهی تحت عنوان اصل صرفه جویی، در برش زدن به الگوهای زیادی به کار رفته است و رد تیغ آن نه تنها بر چهره تراش خورده منطق و فلسفه تحلیلی که بر پیکر سایر علوم هم نشسته است. در فیزیک تیغ اوکام  در قطع کردن شاخ و برگ‌های پیشفرض‌های متافیزیکی برای فیزیکدانان کارساز بود و از نظریات نیوتن تا نسبت خاص انیشتین را تحت تاثیر قرار داد؛ در ریاضیات و نظریه احتمالات؛ در مذهب و الهیات- له و علیه خداباوری در آرا ریچارد سوئین برگ و ریچارد داوکینز ؛ در زیست شناسی و نظریه تکامل انواع و زیست‌شناسی سامانه‌شناختی؛  در پزشکی و داروسازی؛ در علوم رایانه و ماشین محاسبه تورینگ؛ در جرمشناسی و در پرورش ایده صرفه جویی در مجازات برای دستیابی به عدالت؛ در روانشناسی و برخی نظریات تحلیل رفتار انسان؛ در نگارش و ویرایش و اصل سادگی و پرهیز از پرداخت و تفصیل؛ در معماری و برخی نظریات  زیباشناسی در ستایش سادگی و صرفه جویی در بازنمایی هنری و… حضور پر رنگ و موثر این اصل دیده می‌شود.( Occam’s razor: en.wikipedia.org)

باید دقت داشت که تیغ اوکام هوادار صرفه جویی و سادگی به هرقیمتی نیست بلکه معیاری برای داوری درباره نظریاتی است که قبلن صحت‌شان به اثبات رسیده است و به طور مساوی به وسیله گواه های تجربی تایید می‌شوند. همچنین تیغ اوکام ابزار نظری مناسبی برای آزمودن دو نظریۀ به طور یکسان قابل قبولی است که پیشفرض‌های غیرقابل آزمونی آنها را حمایت می‌کنند و بنابراین هزینه و تلفات را کاهش می‌هد. به عنوان مثال تصور کنید متوجه میشوید ساعتتان مفقود شده است. می‌توانید فکر کنید به دلیل حواس‌پرتی آن را گم کرده‌اید و یا اینکه فکر کنید همکارتان که با شما به عنوان یک تازه وارد مشکل دارد و به موقعیتتان حسودی می‌کند برای آزار دادن تان آن را از شما دزیده و یا اینکه فکر کنید به خاطر مشاجره ای سختی که روز قبل با مادرتان داشته اید، دستهایی از غیب خواسته اند شما را تنبیه کنند… از نتبه اخلاقی مورد آخر اگر صرف نظر کنیم گزینه اول مطابق اصل سادگی تحلیل مطلوبتر/سالم‌تری به نظر می‌رسد. عبارت تیغ اشاره به تراشیدن پیشفرضها اضافی و یا بریدن نتایج مشابه است.  شایان ذکر است که هیچ گاه نظریات کمتر صحیح به اعتبار سادگی شان بر نظریات پیچیده و بیشتر صحیح ارجحیت ندارند. تیغ اوکامی به ما نمی گوید ساده= صحیح بلکه می‌گوید همه چیز باید تا آنجا که ممکن است ساده شود و نه حتی اینکه به ساده ترین وجه بیان شود. برخی منتقدان این نظریه را بیش از حد تند و بی پروا دانسته اند. این انتقادات که از هم‌عصران اوکام آغاز شده، تا کنون ادامه داشته‌ است. از مخالف بزرگ این اصل می‌توان به کارل مینگر ریاضیدان اشاره کرد  و البته به بسیاری کسان که نگرانند این ارزش دادن به ساده سازی ما را به سوی ساده انگاری بکشاند. چنانکه هملت می‌گوید:»هوراشیو، در زمین و آسمان بسا چیزها هست که فلسفه‌تان به خواب ندیده»(شکسپیر1360 :66)

منابع

ایلخانی، محمد، تاریخ فلسفه در قرون وسطی و رنسانس، سمت، 1382. شکسپیر، ویلیام، هملت، ترجمه م.ا.به آذین، نشر دوران، 1360.   James Franklin, The Science of Conjecture: Evidence and Probability before Pascal. The Johns Hopkins University Press.2001. Occam’s razor From Wikipedia, the free encyclopedia: http://en.wikipedia.org/wiki/Occam’s_razor (04/10/2013).

میراث فلاسفه (1): روش سقراطی

 میراث فلاسفه (2): ارسطو و مغالطاتhttp://www.anthropology.ir/node/19618

نوشتن دیدگاه

درآمدی بر فلسفۀ محیط‏ زیست زنانه‌نگر

نوشته کارن جی. وارن
ترجمه و تلخیصِ مدخل «فلسفه محیط زیست زنانه‌نگر» از دانشنامه فلسفی استنفورد

جدیدترین نظریه‏ پردازی‌ها در قلمرو فلسفۀ محیط‏ زیست زنانه‌نگر غالباً بر رویکردهای اخلاقیِ درباب روابط میان زنان، طبیعت و حیوانات تمرکز دارد و رویکردهای فلسفی متنوع و گاه ناسازگاری را دربارۀ مناسبات میان زنان، از نژادها/اقوام مختلف، وضعیت‌های اجتماعی‏ ـ‏ اقتصادی و موقعیت‌های جغرافیایی متفاوت از یک سو و طبیعت و حیوانات از سوی دیگر پوشش در بر می‌گیرد.

طبیعت، مسئله‌‏ای زنانه

زنانه بودن محیط‏ زیست به این معناست که توجه به طبیعت ما را در فهم بهتر فرودستی زنان و راه‌های برطرف کردن آن یاری می‌کند. به عبارت دیگر طبیعت مسئله‌ای زنانه است زیرا فهم مشکلات محیط‏ زیست و طبیعت کمک می‌کند بفهمیم چطور و چرا فرودستی زنان با سلطۀ ناحق بر طبیعت و بهره‌‏برداری ناموجه از آن در ارتباط است. مثلاً آمار نشان می‌دهد زنان‏ ـ خاصه زنان فقیر یا روستاییِ خانه‌دار در کشورهای کمتر‏توسعه‏‌یافته‏ ـ از مسائلی مانند جنگل‌زدایی، آلودگی آب، و انتشار سموم در محیط‏ زیست به‏‌شدت آسیب می‌بینند.

فلسفه‌های غربی

با یک بررسی تاریخی مشخص می‌شود در سنت فلسفی که به یونان باستان بازمی‌گردد توافق جدی و جامعی دربارۀ برخی «چارچوب‌های مفهومی» ـ باورها، ارزش‌ها، رویکردها، مفهوم‌های بنیادی‏ ـ که «ملاک/ضابطه» نامیده می‌شود وجود دارد. این اصول یا چارچوب‌های مفهومی عبارت‏‌اند از:

1. تعهد به عقل‏‌باوری، نگرشی که معتقد است عقل (یا عقلانیت) نه‏ تنها وجه ممیز انسان است بلکه آن چیزی است که انسان را بر حیوانات و طبیعت رجحان می‌دهد؛

2. تصویر کردن انسان‌ها به عنوان موجودات عاقلی که قدرت تعقل انتزاعی دارند، اصول عینی را می‌پذیرند و نتایج اعمال را می‌فهمند و محاسبه می‌کنند؛

3. پذیرفتن مفاهیمی چون فاعل ایده‌آل اخلاقی و شناسندۀ خنثی، بی‌غرض و مستقل و بدون سوگیری شخصی؛

4. باور به ثنویت بنیادین مثل تقابل عقل با احساس، ذهن با بدن، فرهنگ با طبیعت، مطلق‌‏گرایی با نسبی‏‌گرایی، و عینیت با ذهنیت.

فلاسفۀ محیط‏ زیست فمینیست اغلب این ویژگی‌هایِ مهم در فلسفۀ غربیِ متداول را به بحث گذاشته‏‌اند.

رهیافت‌های زنانه‌نگر به فلسفۀ محیط‏ زیست

به طور کلی سه دیدگاه متفاوت در فلسفۀ محیط‏ زیست زنانه‌نگر وجود دارد:

1. دیدگاه کسانی که معتقدند آغازگاه‌های تاریخی این نظریه در فلسفه‏‌های زیست‏‌محیطی غیر‏فمینیستی است؛

2. نگاهی که به طور کلی با اصطلاح «اکوفمینیسم» (یا فمینیسم اکولوژیکال) شناخته می‌شود و از اواخر دهۀ 1980 تا اوایل دهۀ 1990 به طور خاص با اصطلاح «فلسفۀ اکوفمینیستی» مشهور شده است؛

3. دیدگاه های جدید و نو‏ظهور «مستقل» که چشم‏اندازهای نو و منحصر‏به‏فردی دربارۀ «روابط میان زن و طبیعت» پیش کشیده‌اند.

پیوند تاریخی با نظریات غیر‏زنانه‏‌نگر

گرچه مسائل زیست‏‌محیطی از زمان فیلسوفان یونان باستان مورد توجه بوده است اما فلسفه‌های محیط‏ زیستی در اندیشۀ غرب تا دهۀ 1970 شکل نگرفته بود. در این دوران با آشکار شدن تأثیرات مخرب بدرفتاری انسان با حیوانات (مانند سیستم‏‌های پرورش دام در شرایط کنترل‏ شده) و طبیعت (از بین بردن جنگل‏‌ها) و روابط مخرب انسان با طبیعت (ایجاد مکان‏‌های دفن زبالۀ سمی به شکل مدیریت‏ نشده، خاصه در سرزمین‌های متعلق به رنگین‏ پوستان) توجه به طبیعت و فلسفۀ محیط‏زیست رشد روزافزونی داشت. به‌‏علاوه بسیاری از پیش‌فرض‏های مسلم‏‌انگاشته‌‏شده مانند برتری انسان بر حیوان و فرهنگ بر طبیعت به پرسش گرفته شد. فلسفه‏‌های زیست‏‌محیطی زنانه‏‌نگر و غیر‏زنانه‌‏نگر هر دو از دل چنین نگرانی‏های نظری و کاربردی سربرآوردند.

سرآغاز فلسفۀ زیست‏‌محیطی در غرب اخلاق محیط‏زیست است. خلاف فلسفۀ اخلاق متداول در غرب، فلسفۀ اخلاق محیط‏ز یست در غرب (چه از نوع زنانه‏‌نگر و چه غیر‏‏زنانه‌‏نگر) مبتنی بر این ادعاست که انسان‏ها در قبال حیوانات و طبیعت مسئولیت (یا وظیفۀ) اخلاقی دارند. البته دربارۀ مبانی این مسئولیت اختلاف نظر وجود دارد. برخی ادعا می‌کنند مبنای این مسئولیت ارزش ذاتی حیوانات و طبیعت است و این نگرش در تضاد با نگاه متداول فلسفی‌ای قرار گرفته که آنها را به شکل ابزارهایی در مسیر مطامع خود می‌دید. برخی دیگر استدلال می‌کنند که حیوانات و طبیعت واجد کیفیت‌هایی هستند که آنها را در خور ملاحظات اخلاقی می‌‏کند.

با وجود اختلاف نظر دربارۀ مبانی این مسئولیت‌های انسانی، فلسفه‌های محیط‏ زیست غربی از آنچه فلاسفۀ بزرگ آن را انکار کرده‌‏اند، یعنی مسئولیت اخلاقی انسان‏ها نسبت به حیوانات و طبیعت، دفاع می‌کنند. به طور کلی در بازبینی فلسفۀ اخلاق در دوران معاصر، مسئلۀ مسئولیت اخلاقی به حیوانات و طبیعت هم تسری یافت و آنان نیز دارای جایگاه اخلاقی شناخته شدند. این‏گونه فلسفۀ اخلاق حیوانات شکل گرفت.

رهیافت‏‌های زنانه‏‌نگر به فلسفۀ اخلاق حیوانات

فیلسوفان زنانه‏‌نگری که به فلسفۀ اخلاق حیوانات پرداختند نیز به مخالفت با مسائلی نظیر پرورش حیوانات به صورت انبوه و در شرایط کنترل‏ شده، تشریح حیوانات زنده و شکار برخاستند و به مصاف دو دیدگاه رقیب رفتند که یکی را پیتر سینگر مطرح کرده بود و نسخه‌‏ای فایده‏‌باورانه ارائه می‌داد (1975) و دیگری متعلق بود به تام ریگن که مبتنی بر حق بود (1982). سینگر مخالف سوءرفتار با حیوانات بود زیرا باعث ایجاد درد و رنج غیرضروری برای موجوداتی می‌شد که دارای ادراک هستند، و ریگن مخالف بود زیرا این اعمال حق حیات را از موجوداتی سلب می‌کرد که خودش آنها را «سوژه‏‌های حیات» می‏‌نامید. اما رهیافت زنانه‌نگر با دخالت دادن عامل جنسیت در چشم‌‏اندازِ خود پا را فراتر گذاشت.

متفکران زن در فلسفۀ اخلاق حیوانات از شش مسیر متفاوت  در پیش‌برد این رشته مشارکت کردند:

  1. رهیافت زنانه‌نگر تأکید دارد که نگاه فلاسفۀ بزرگ و معتبر به انسان، به عنوان موجودی عاقل، وی را از طبیعت جدا می‏‌کند و برتر از آن قرار می‌دهد و با این کار فراموش می‌کند که انسان‌ها نیز، ولو عاقل، در واقع حیوان هستند و بخشی از طبیعت.
  2. این رهیافت ارتباط میان خشونت علیه زنان، خشونت علیه طبیعت و هرزه‏نگاری را آشکار می‌کند.
  3. دیدگاه زنانه‌نگر نقش زبان در خلق، نگه‏داری و جاودانه کردن استثمار زنان و حیوانات را نشان می‌دهد.
  4. این دیدگاه نشان می‌دهد چگونه دوگانه‏‌انگاری بنیادی در فلسفه‌های مرجع‏ ـ مانند دوانگاری فرهنگ در برابر طبیعت و ذهن در برابر بدن‏ ـ به لحاظ جنسیتی خنثی نیست و مردانگی و طبیعت و ذهن را برتر از زنانگیِ در پیوند با حیوانات و طبیعت و بدنِ فرومایه‏‌تر می‌نشاند.
  5. نگاه زنانه‏‌نگر بهره‌کشی از زنان و حیوانات را در پیوند با یگدیگر می‌داند؛ آنها تحت سلطۀ ناموجه قرار گرفته‌اند. این دیدگاه به طور خاص تبعیض جنسی و تبعیض میان انواع و گونه‏‌ها را در پیوند با هم می‌داند؛ نظامی که برتری و فروتریِ موجودات غیر‏انسان را با عضویت آنان در گروهای زیستی تقویت و ترویج می‌کند.
  6. رهیافت زنانه‌نگر این مهم را طرح می‌کند که فقدان چشم‌‏انداز جنسیتی در فلسفۀ اخلاق حیوانات دیدگاه‌های موجود در حوزۀ بدرفتاری با حیوانات را نابسنده و ناقص باقی می‌گذارد.

گسترش فلسفۀ محیط‏ زیست: دیدگاه‌های فلسفی در باب فلسفۀ اخلاق زمین نزد لئوپولد

نخستین کسی که نگاه نویی را در قلمرو فلسفۀ محیط‏زیست مطرح کرد آلدو لئوپولد بود که در 1949 مقاله‌ای نوشت با نام «فلسفۀ اخلاق زمین». بسیاری نظریۀ لئوپولد را نخستین فلسفۀ اخلاق زیست‏‌محیطی واقعی می‌دانند که منحصر به حیوانات نیست. از آن جمله می‌توان به متفکران زنانه‏‌نگر اشاره کرده که در آرای محیط‏ زیستی خود از اندیشه‏‌های لئوپولد استفاده کرده‌اند.

لئوپولد چهار ادعای مهم داشت:

  1. اخلاق باید شامل حال همۀ آنچه او «زمین» می‏‌نامید باشد، یعنی خاک‌ها، آب‌ها، گیاهان و حیوانات.
  2. نقش انسان در این میان باید از فاتح و سلطان به عضو ساده‌ای از خانوادۀ زمین و جامعۀ زیستی تقلیل یابد.
  3. ما فقط در ارتباط و مواجهه با چیزهایی می‌توانیم اخلاقی باشیم که بتوانیم آنها را ببینیم، احساس کنیم، بفهمیم، دوست بداریم، احترام یا تحسین کنیم، در غیر این صورت آن چیزها مشمول ارتباط اخلاقی نیستند، بلکه موضوعِ باورند.
  4. کار درست زمانی اتفاق می‏‌افتد که عمل ما می‌خواهد یکپارچگی، ثبات و زیبایی جامعۀ زیستی را حفظ کند و کار غلط زمانی که خلاف این هدف را داشته باشیم.

بسیاری از فیلسوفان زنانه‌نگر در حوزۀ اخلاق محیط‏زیست مفاهیم اصلی اخلاق لئوپولد را اخذ کرده‌اند. مثلاً، اغلب آنها از این مفهوم که انسان موجود مستقلی نیست، بلکه موجودی ارتباطی و زیستی و عضو جامعۀ زیستی بزرگ‏تری است دفاع می‌کنند. بسیاری از آنان توافق دارند که «احساسات اخلاقی» مانند همدلی و مراقبت برای هر نظریۀ اخلاقی، از جمله اخلاق محیط‏ زیست، اهمیت دارند. به‌علاوه بسیاری از آنان تصدیق می‌کنند که اَشکال اولیۀ یک نظریۀ اخلاقی جنسیت‌یافته را می‌توان در خطوط ابتدایی «اخلاق زمین» دید. آنجا که لئوپولد می‏‌نویسد: «دختران [کنیزکان اودیسه] جزو اموال او بودند. بهره‏برداری از اموال، آن زمان و امروز، مسئله‌ای مربوط به سود و مصلحت شخصی است نه درست و غلط اخلاقی.» در نهایت برخی فیلسوفان زنانه‌نگر فهم لئوپولد از تعامل و ارتباط میان تنوع فرهنگی و تنوع زیستی را تأیید کرده و به بررسی اهمیت آن در فلسفۀ محیط‏زیست زنانه‌نگر پرداخته‌اند.

در نظر لئوپولد، تنوع فرهنگی نمایانندۀ تنوع زیستی است. به همین دلیل هم هست که مثلاً هندیان هامون‏‌نشین از بوفالوها فقط برای تغذیه استفاده نمی‌کنند و معماری، زبان، لباس، هنر و اعتقاداتشان نیز به‏‌شدت متأثر از بوفالوهاست. هم لئوپولد  هم فمینیست‌ها حامی حفظ تنوع زیستی هستند و از برنامه‏‌های توسعۀ غرب در شرق، که باعث نابودی تنوعِ زیستی و تأثیرات مخرب فرهنگی می‌شود، انتقاد می‌کنند.

چشم‏‌اندازهای زنانه‌نگر دربارۀ بوم‌شناسی ژرف

  فلسفۀ محیط‏ زیست جدید مفروضات و ادعاهای بنیادین فیلسوفان بزرگ در حوزۀ مسائل محیط‏ زیستی را به چالش کشید و مسائلی را طرح کرد که هیچ‌‏گاه مورد توجه نظریه‏ پردازان اخلاق نبوده است. یکی از تأثیرگزارترین این مسائل «بوم‌‏شناسی ژرف»1 است.

آرنه نایس، فیلسوف نروژی و مبدع اصطلاح «بوم‏‌شناسی ژرف»، از این اصطلاح برای اشاره به ریشه‌های مفهومی عمیق بحران‌های محیط زیستی استفاده کرده و آن را در برابر «بوم‏‌شناسی سطحی» قرار می‌دهد. به نظر او فقط با بوم‏شناسیِ ژرف است که می‌توانیم مشکلات زیست‏محیطی درحوزۀ آلودگی آب‏و‏هوا، استفاده از منابع طبیعی، مصرف‏زدگی و ازدیاد جمعیت و… را زیر سایۀ پیش‌فرض‌های غلط، مفاهیم، باورها و ارزش‌های فلاسفۀ بزرگ ببینیم.

به لحاظ تاریخی، ظهور فلسفۀ اکوفمینیستی پیوند نزدیکی با بوم‌شناسی ژرف دارد. با این حال در خلال دهه‌های 1980 و 1990 این پیوند به بحث گذاشته شد که به «مباحثۀ بوم‌شناسی ژرف‏‏‏اکوفمینیسم» تعریف و شمع محفل مباحث زیست‌محیطی در زمان خود شد. این بحث حول دو محور مهم برای فلسفۀ اکو‏فمینیستی سامان یافته بود: نخست، نقد بوم‌شناسی ژرف به فلاسفۀ غربی بزرگ به جهت اندیشه‌های انسان‌مدارانۀ آنها دربارۀ ارتباط انسان‏ـ‏طبیعت. دوم، مفهوم خود. هر دو این ویژگی‌ها مورد انتقاد یکی از پیشگامان فلسفۀ اکو‏فمینیسم یعنی وال پلاموود قرار گرفت.

پلاموود می‌گوید انتقاد بوم‌شناسی ژرف به انسان‌محوری ناقص است، زیرا آنچه به لحاظ تاریخی فلاسفۀ بزرگ به آن اعتقاد داشته‌اند نه محوریت انسان که محوریت مردان بوده است. انتقاد دوم پلاموود به اصل خود‏تحقق‌بخشی در اندیشۀ ژرف بوم‌شناسان است که معتقدند خود فقط زمانی تحقق می‏یابد که در هستی ادغام شود. پلاموود می‌گوید این اصل نادرست است زیرا «نظریۀ انفصال» را دست‏نخورده رها کرده است (بنا به این نظریه، شکاف وجودشناختی آشکاری میان انسان‏ و فرهنگ وجود دارد). پلاموود می‌گوید نظریۀ بوم‌شناسی ژرف سه پیش‌فرض معیوب دربارۀ خود را بدون بررسی و انتقاد حفظ کرده است: یکی «خودِ غیرقابل‏ تشخیص» که منکر هرگونه مرز و تمایز میان انسان و طبیعت است، دیگری «خودِ توسعه‏ یافته» که به تفاوت‌های میان خودها اهمیتی نمی‌دهد و یک مفهوم از خود را قابل‏ تعمیم به همه می‌داند، و در نهایت «خود متعالی» که از همۀ تعلقات، احساسات، خواسته‏‌ها و امیال، بستگی‌ها و وابستگی‏‌ها تعالی یافته است. مفهوم خودی که پلامود از آن دفاع می‌کند فردیت و خاص بودن خویشتن را به رسمیت می‌شناسد و در عین حال می‌پذیرد که خودها به هم وابسته‌‏اند نه تعالی‏ یافته و بی‏ ارتباط با دنیا.

اکوفمینیسم

پیش‌تر در اشاره به فلسفۀ اخلاق حیوانات، فلسفۀ اخلاق زمین و بوم‌شناسیِ ژرف به اکو‏فمینیسم اشاره کردیم اما در این بخش می‌خواهیم ماهیت آن را به عنوان یکی از انواع خاص فلسفۀ محیط‏زیست بشناسیم.

فرانسواز دوبون در 1974 برای توجه دادن به توان بالقوۀ زنان برای ایجاد انقلابی بوم‏شناسانه از عبارت «فمینیسم زیست‏محیطی/ فمینیسم اکولوژیکی» استفاده کرد. در ابتدا اکو‏فمینیسم برای اشاره به تنوع گسترده‎ای از روابط میان زن و طبیعت به کار می‌رفت. این نکته آنجا اهمیت می‌یابد که بدانیم اکوفمینیسم به‏مثابۀ دیدگاهی مشخصاً فلسفی تا اواخر دهۀ 1980 و اواسط 1990 مورد توجه قرار نگرفته بود.

اما ویژگی‌های مشترک و عمومی فلسفۀ اکوفمینیستی از این قرار است: 1. کشف ماهیت ارتباط میان ستم بر زنان و سلطۀ ناموجه بر طبیعت، 2. نقد دیدگاه‌های مرد‏مدارِ فلاسفۀ غربی بزرگ (پیش‌فرض‌ها، مفاهیم، ادعاها، تمایزات، دیدگاه‌ها و نظریات) دربارۀ زنان و طبیعت، 3. خلق جایگزین و راه‏ حل برای چنین دیدگاه‏‌های مرد‏مداری.

به‏‌جاست اشاره کنم که بسیاری از فمینیست‌ها میان ستم بر زنان و سلطه (ناموجه) بر طبیعت تفاوت قائل‏اند زیرا معتقدند فقط موجوداتی با ویژگی‌هایی مانند عقلانیت، قابلیت شناخت یا ادراک و حساسیت قابلیت ستمدیدگی و سرکوب دارند. در بافتار اندیشۀ غربی، موجودات طبیعی، سوای انسان، مانند صخره‌ها، گیاهان، رودها یا طبیعت به معنای عام واجد چنین ویژگی‌هایی نیستند. اما حیوانات چه؟ بسیاری از فلاسفۀ محیط‏زیستِ زنانه‌نگر معتقدند حیوانات، خاصه حیوانات اهلی، می‌توانند مورد ظلم و سرکوب قرار گیرند.

چارچوب مفهومی سرکوبگر: چارچوب مفهومی مجموعه‌ای از باورها، ارزش‌ها، نگرش‌ها و پیش‏فرض‌هایی است که سازنده و بازتابانندۀ فهم انسان از خود و جهانش است. برخی از چارچوب‌های مفهومی سرکوبگرند. کارکرد چارچوب مفهومی سرکوبگر تبیین، محافظت و توجیه نهادها، روابط و اعمال منجر به سلطه و سروری بدون توجیه است. جنس‌گرایی، نژادپرستی، اعتقاد به تضاد طبقاتی و قوم‌مداری از نمونه‌های باورهایی است که سلطۀ ناموجه را ترویج می‌کنند.

نظام‌های فکری با چارچوب‏های مفهومی سرکوبگر پنج ویژگی مشترک دارند. نخست اینکه به جای پذیرفتن تنوع موجود در جهان نگاه سلسله‏‌مراتبی دارند و به بالا و پایین قائل‏‌اند، مثلاً مردان بالا و زنان پایین قرار گرفته‌اند یا فرهنگ برتر و طبیعت کهتر است. دوم اینکه به جای پذیرفتن خصلت‌های مختلف به عنوان ویژگی‌های مکملِ یکدیگر آنها را در تضاد و تعارض با هم می‌بینند. نمونۀ روشن آن دوانگاری در نظام فلسفۀ غربی است. ویژگی سوم و چهارم این است که این نظام‏‌های فکری قدرت و برتری انحصاری را به نحو نظام‌مندی متوجه آنچه خود بالا و برتر می‌دانند کرده‌اند. مثلاً در گذشته انسان‏های ثروتمند این قدرت و حق انحصاری را داشتند که منابع عمومی را در اختیار منافع خود درآورند. این انحصار امتیازات و قدرت به ثروتمندان اجازه می‌داد فقرا را از حقوق و فرصت‌های برابر محروم کنند. ویژگی پنجم که به لحاظ فلسفی از ویژگی‏های دیگر مهم‌‏تر است اینکه چارچوب مفهومی سرکوبگر از «منطق سلطه» استفاده می‌کند؛ این فرض اخلاقی که برتری یکی توجیه‌گر تبعیت دیگری است. منطق سلطه فراهم‌‏آورندۀ توجیه اخلاقی است برای پایین نگه داشتن آن که فروتر پنداشته می‌شود. این منطق معمولاً برخی ویژگی‌ها (مثلاً توانایی بهره بردن از عقل) را دلیل برتری آن که بالاست و فقدان آن را دلیل فروتری آن که پایین قرار گرفته می‌داند. ویژگی پنجم برای اکو‏فمینیست‏‌ها اهمیت بسیاری دارد چرا که ابزار منطقی برای فروتر نگاه داشتن زنان، حیوانات و طبیعت است.

چشم‌اندازهای زبانی: ویتگنشتاین معتقد است زبانی که انسان استفاده می‌کند آینه و انعکاس‏‌دهندۀ نگاه انسان به خود و جهان است، یعنی چارچوب مفهومی او را نشان می‌دهد. به نظر فلاسفۀ اکو‏فمینیست، زبان نقش مهمی در شکل دادن به مفاهیم مسئله‌زا دربارۀ زنان، طبیعت و حیوانات بازی کرده است. مثلاً در زبان انگلیسی نمونه‏‌های فراوانی از اصطلاح‌‏سازی با تشبیه زنان به حیوانات برای تأکید بر فرودستی زنان نسبت به مردان و در عین حال حیوانات نسبت به انسان‌ها وجود دارد. البته در موارد بسیاری مردان نیز با صفات حیوانی مورد اشاره بوده‌اند اما نکته اینجاست که در بافتار مردسالار اکثریت اصطلاحات مربوط به حیوانات و طبیعت برای وصف زنان به کار رفته است و برای وصف حیوانات و طبیعت بیشتر از اصطلاحات مربوط به زنان استفاده شده و تفاوت آشکار جنسیتی در این کاربردها هویداست.

چشم‌اندازهای تاریخی: تاریخ‌نگاران اکوفمینیست معتقدند دوانگاری فرهنگ و طبیعت محصول انقلاب علمی است. دو تصویر از طبیعت در اندیشۀ غربی وجود دارد. تصویر قدیمی مربوط به یونان باستان است که طبیعت را موجودی زنده، بخشنده، پرورش‏دهنده و مولد می‌دانستند، و تصویر مدرن (مربوط به 1500ـ‏1800میلادی) که آن را ساکن، مرده و مکانیکی تصور کردند. این تغییر از الگوی زنده به الگوی مکانیکی به استثمار و بهره‌‏برداری از زمین به عنوان ماده‌ای مرده انجامید. مثلاً استخراج معادن در زمان باستان ممنوع بود زیرا تجاوز به زُهدان زمین تفسیر می‌شد، ولی در دوران مدرن زمین احترام خود را از دست داد.

چشم‌انداز‌های اقتصادی‏‏ ـ اجتماعی: بنا به باور اکو‏فمینیسمِ ماتریالیستی‌ای که ریشه در مارکسیسم دارد، شرایط اجتماعی‏ـ‏ اقتصادی در سلطه بر طبیعت و زنان اهمیت محوری دارد و ارتباط زنان و مردان به‏مثابۀ حلقۀ واسط میان طبیعت و فرهنگ یکسان نیست. اکوفمینیست‌های مارکسیست با استفاده از مفاهیم مارکسیستیِ «ابزارهای تولید» ـ که شامل مواد خام زمین و منابع انرژی می‌شود ـ و «نیروهای تولید» ـ که دربردارندۀ کارخانه‌ها، ماشین‏آلات، تکنولوژی و مهارت‌های کارگران است‏ ـ علیه «سرمایه‏‌داری مردسالار» موضع‌گیری می‌کنند. نظام سلطۀ مذکرِ مالکیتِ مردانه بر ابزارها و نیروهای تولید منجر به توزیع و تخصیص مردمحور منابع اقتصادی جامعه می‌شود که به شکل نظام‌مندی زنان را از نظر اقتصادی در حاشیه قرار می‏‏دهد و از طبیعت سوءاستفاده می‌کند.

در نظریات واندانا شیوا عبارت‏هایی چون «توسعه‏ نیافتگی نظام‌مند» یا «رشد بد و ناصحیح» در توصیف توسعۀ غرب به کار رفته است که حکایت از توجه به شرایط اجتماعی و اقتصادیدر اندیشه‏های او دارد. شیوا معتقد است توسعه یا رشد ناصحیح با استعمار کشورهای آسیایی و افریقایی به دست اروپاییان آغاز شد و نتیجۀ آن خلق اقتصادهای مبتنی بر پول مطابق مدل اروپایی بود. استعمارگران محصولات غذایی بومی و جنگل‌ها را از میان بردند و محصولاتی مانند گل‌های آفتابگردان، اوکالیپتوس و چوب ساج را جایگزین آن کردند که برای صادرات مناسب بود. باز استعمارگران تفکیک جنسیتی کار را با خود همراه آوردند که در آن مرد در ساختار اقتصاد پولی به کار گرفته می‏‌شد و زنان مسئول همۀ کارهای خانگی و مشاغل بی‏مزد شناخته می‌شدند. با از میان رفتن اقتصاد معیشتی، پروژۀ توسعۀ ناصحیح فقر مادی‌ای را با خود به همراه آورد که پیش از این وجود نداشت و نقش واقعی در زنانه شدن فقر، فرودستی زنان و تخریب طبیعت بازی کرد.

چشم‌انداز‌های معرفت‌شناسانه: معرفت‌شناسیِ‌ اکوفمینیستی دغدغه‌های معرفت‌شناسانۀ زنانه‏نگر را بسط و گسترش می‌دهد. دغدغه‏‌هایی که متوجه شیوه‌هایی است که جنسیت از طریق آنها مفاهیم شناخت، شناسنده و روش‌های بررسی و توجیه معرفت را تحت تأثیر قرار می‌دهد. یکی از نمونه‏هایی که اغلب مورد بحث متفکران اکو‏فمینیست قرار می‌گیرد «جنبش چیپکو»2 است. در 1974 میلادی، 27 زن روستایی در شمال هندوستان با درآغوش گرفتن درختان جنگل مانع قطع شدن آنها به دست چوب‌بُرها شدند. این جنبش نشان‏‌دهندۀ  نظرگاه متفاوت زنان روستایی در مقابل کارشناسان بیگانه‌ای بود که شروع به تخریب جنگل‏ها می‌کنند. این زنانِ بومی هستند که جنگل‌ها و استفاده‌های گوناگون از آن را می‌شناسند و می‌دانند چگونه از آن برای تهیۀ غذا، سوخت، گیاه دارویی و… استفاده کنند نه کارشناسان آموزش‏دیده با علوم غربی.

چشم‏‌انداز اکوفمینیستی به معرفت‏شناسی نشان می‌دهد رهیافت جنسیت‌یافته به محیط‏ زیست برای فهم روش‏‌های معرفت‌شناسانۀ پژوهش دربارۀ زنان و طبیعت واجد اهمیت است. شناخت محیط‏ زیست، آن گاه که عامل جنسیت را در نظر بگیرد، به ارزش معرفت و دانش زنان بومی توجه بیشتری خواهد داشت. اکوفمینسم روش‌‏شناسی‌های سنتی‏‌ای که دانشمندان را تشویق می‌کرد برای دستیابی به شناخت صحیح خود را جدای از بافتار، فرهنگ و تاریخ در نظر بگیرند زیر سؤال می‌بَرد و پیوند عمیق میان نظر و عمل را آشکار می‌کند.

چشم‌اندازهای سیاسی: فلسفۀ سیاسی فمینیستی به ابعاد گوناگون قلمرو سیاست، از فضای عمومی تا آزادای و دموکراسی و مشارکت و… توجه دارد، و به جنبه‌هایی از آنها می‌پردازد که به مسائل و دغدغه‌های زنان بی‌توجه است. فلسفۀ سیاست اکو‏فمینیستی با بسط این انتقادات نگرش‌های زیست‏‌محیطی را به مفهوم‌پردازی سیاسی، تحلیل‌های سیاسی و ماهیت دموکراسی وارد می‏‌کند.

تحلیل‌های سیاسی اکوفمینیستی به مباحث سیاسی معمول نمی‌پردازد بلکه تحلیلی جنسیت‌یافته است که چشم‏ انداز آگاهانه‌‏ای به محیط‏ زیست را نمایندگی می‌کند و فهم خود از سلطۀ ناموجه بر زنان، حیوانات و طبیعت را برای فهم مجدد مفاهیمی چون قلمرو عمومی، سیاست، شهروندی و آزادی بیان به کار می‌گیرد. رویکردهای متنوعی در فلسفۀ سیاسی اکوفمینیستی وجود دارد که در فلسفۀ قاره‌ای و پدیدارشناسی در حال رشد و توسعه است. در این رهیافت‌ها، طبیعت همچون موجودی با فاعلیت، فردیت و صاحب‏ سخن معرفی می‌شود که می‌تواند به گفت‏‌و‏گو با انسان وارد شود و طرف مصاحبت او قرار گیرد.

چشم‌اندازهای اخلاقی: این زیرشاخه از اکو‏فمینیسم بیشترین توجه محققان و پژوهشگران را به خود جلب کرده است. این رویکرد در پی خلق نگاهی اخلاقی است که ارزش‌هایی مانند مراقبت، دلسوزی و صمیمیت را جدی بگیرد، و همین درخواست است که اخلاق اکوفمینیستی را به منتقد جدی فلسفه‌های اخلاق غربی تبدیل می‌کند. از‏جمله موضوعات محوری در این رویکردِ اخلاقی نقد تکریم ایده‌ها به سبب قدمت آنهاست. محور دیگر نفی دوانگاری‌های ارزشی خاصه تقابل فرهنگ و طبیعت است، زیرا این نگاه انسان را متمایز و جدا از طبیعت می‌داند. محور دیگر هستی‌شناسانه است. اخلاق اکوفمینیستی انسان‌ها را اساساً در ارتباط می‌داند، در نتیجه بدون اینکه اهمیت تجربیات، اهداف و خواست‌های فردی را نفی کند او را موجودی عمیقاً در پیوند با جامعه، تاریخ و محیط‏زیست می‌داند. برای این متفکران نفس ارتباط ارزش اخلاقی دارد یعنی اینکه انسان‌ها با دیگران (از‏جمله طبیعت) چگونه ارتباط می‌یابند مسئله‌ای اخلاقی است. محور بعدی در اخلاق اکوفمینیستی توجه به بافتار و فراگیری است. اعمال و گفتمان‏ های اخلاقی در این نگاه همچون روایت‌ها یا صداهای متکثری فهمیده می‌شوند که در شرایط متفاوت فرهنگی و تاریخی قرار دارند. اخلاق اکو‏فمینیستی به دنبال تغییر تمرکز از قوانین انتزاعیِ اخلاق به سوی اصول، قوانین، حقوق و وظایفی تکثرگراست که تنوع در ارزش‌ها، قوانین و اصول را در اخلاق، قضاوت و سلوک اخلاقی به رسمیت می‌شناسد. محور دیگر بحث اخلاق اکو‏فمینیستی نفی نظرگاه عینی دربارۀ اخلاق است. به باور اخلاق‌گرایان اکوفمینیست، در فرهنگ معاصر نمی‌توان نظرگاهی یافت و مدعی شد هیچ غرض‏ ورزی و تعصبی در آن وجود ندارد. در عین حال معتقدند داشتن سوگیری‌های جنسیتی بهتر از ادعای بی‏طرفی است، زیرا توجه به زمینه‌های مختلف ارتباط میان زنان و طبیعت ثمربخش است.

این محورها ویژگی‌های عمومی رهیافت‏‌های اخلاقی اکو‏فمینیستی را نشان می‌دهد که خود به اخلاق محیط‏‌ زیست‏ مبتنی بر مراقبت، اخلاق محیط‏زیست مبتنی بر فضیلت و اخلاق محیط‏‌زیست مبتنی بر عدالت تقسیم می‏شود. حامیان اخلاق محیط‏زیست مبتنی بر مراقبت معتقدند انسان‌ها موجوداتی هستند که می‌توانند و باید بیاموزند مراقب سلامت و بهروزی دیگران، اعم از انسان و طبیعت و حیوان، باشند. پرسش اخلاق مبتنی بر فضیلت این است که انسان فضیلت‏مند چه باید بکند و اکوفمینیست‏های اخلاقگرای پیرو این رویکرد معتقدند باید به شیوه‌ای رفتار کند که موجب رشد و ارتقای سلامت و بهروزی افراد، گونه‌ها و اجتماعات (ازجمله اجتماعات زیستی) شود. سومین گونۀ اخلاق زیست‏‌محیطی اخلاق مبتنی بر عدالت است که به عدالت اجتماعی بر اساس الگوی توزیعی باور دارد و این مسئله را مطرح می‌کند که استفادۀ ناعادلانه از طبیعت، آب‌های آلوده، محل‌های دفن زباله و سموم محیطی به زنان و کودکان، به ‏ویژه زنان فقیر و رنگین‏‌پوست و سرپرست خانواده آسیب می‌زند.

موضع‌گیری‌ها و چشم اندازهای جدیدی در فلسفۀ محیط‏ زیست زنانه‌نگر

فلسفۀ محیط‏ زیست زنانه‌نگر رشد چشم‌گیری در مطالعات زیست‏‌محیطی داشته و جنبه‏‌های متنوع و بدیعی به آن افزوده است. از میان رهیافت‌های جدید زنانه‏‌نگر می‌توان به پدیدارشناسی اکوفمینیستی و پراگماتیسم اکو‏فمینیستی اشاره کرد. همچنین اکوفمینیسم در موضوعاتی مانند تجارت، آموزش و پرورش کودکان، محیط شهری، زیست‏بوم، جهانی‏سازی، بازار، و مصرف مورد توجه قرار گرفته است.

پا‏ نوشت‌‏ها
1. deep ecology
the Chipko movement2؛ چیپکو به زبان هندی به معنای آغوش است.

منبع
«Feminist Environmental Philosophy», Karen J. Warren, The Stanford Encyclopedia of Philosophy, Edward N. Zalta (ed.), Summer 2015 Edition.

این مطلب پیش‌تر در ماهنامه زنان امروز  شماره 18 صص منتشر شده بود.

نوشتن دیدگاه