Archive for آوریل, 2013

آدرس سرِصبح

نادینگز در آغاز یکی از سخنرانی‌هایش برای جمعی از دانشجویان، در تعریف مفهوم مراقبت مثالی می‌زند نزدیک به این مضمون: تصور کنید صبح خیلی زود، در حالیکه ذهنم به شدت مشغول یک موضوع مهم و جدی است، در حال قدم زدن در خیابان و منظم کردن ذهنم برای پرداختن به آن موضوع هستم. فرض کنید مثلن شب قبلش هم نخوابیده باشم و برای اتمام کار تا ظهر بیشتر وقت نداشته باشم و… در این حیص و بیص عابری جلویم سبز میشود و آدرسی را می پرسد که مستلزم توضیح و احتمالن همراهی عابر تا یک کوچه آن طرف تر است، نادینگز توضیح میدهد که من اگر مراقبت را به عنوان یک ارزش اساسی در زندگی ام پذیرفته باشم، باید آن لحظه متوقف شوم، به مشکل عابر و آدرسی که در دست دارد دقت کنم، برایش توضیح بدهم و یا تا مسیری همراهی اش کنم و بعد دوباره سرِ رشته ذهنم را پیدا کنم و به بافتن ادامه بدهم…

الف– این مدت که فکرم درگیر مسئله مراقبت بوده تلاش کرده‌ام عملن هم با این مفهوم درگیر باشم ولی معمولن با صورت خورده‌ام به دیوار و یک نفر دیگر را هم زخمی کرده ام!

جستجویی کردم در کتاب‌ها، نادینگز در یکی از کتاب‌هایش، آنجا که به مطالعه پدیدار شناسانه مفهوم مراقبت دست می‌زند، از احساس گناه در رابطه مبتنی بر مراقبت، به عنوان یکی از آسیب های گریزناپذیر آن یاد می‌کند. احساس گناهی که نادینگز از آن حرف می‌زند گاهی از بی پاسخ ماندن مراقبت‌مان از دیگری ناشی می‌شود: اینکه کسی که از او مراقبت می‌کنیم به مراقبت ما پاسخ مثبت ندهد یا با ناسپاسی او مواجه شویم. گاهی هم ممکن است دخالت و مراقبت ما  منجر به نتیجه بدی بشود و اوضاع را بدتر یا پیچیده‌تر کند. او  معتقد است که خطر ایجاد احساس گناه  در همه روابط مبتنی بر مراقبت موجود است و ما باید شجاعت مواجهه با آن را داشته باشیم و از مراقبت منصرف نشویم و…

این جواب مشکل من نبود!

ب– نوجوان که بودم، کارتون آنه شرلی، دختری با موهای قرمز را نشان می‌داد. پدربزرگم می‌گفت: «چقدر این دختره شکل توئه، انقدر که حرف میزنه و فکش از کار نمی افته!» الان اما بعد از گذشت بیش از پانزده سال از آن سال‌ها، آدم به نسبت حساس، کم حرف، کم صبر، درونگرا و گوشه‌گیری شده‌ام. در جمع و در حضور غریبه‌ها معذبم و با آشنایی های جدید مشکل دارم…به اصطلاح دلم میخواهد سرم توی لاک خودم باشد و با آدمهایی که می‌شناسم و می‌شناسندم مراوده داشته باشم. زندگی ام بدون خلوت و تنهایی و سکوت فلج میشود…یک چنین فضاهایی

حالا آدمی با ویژگیهای من اگر بخواهد از کسی «مراقبت» کند، خیلی خیلی باید انرژی صرف کند نسبت به کسی که کلن شخصیت حامی و برونگرا و خوشبین وشلوغ و امیدواری دارد. نه اینکه مراقبت آنها بی‌ارزش باشد یا از من باارزش‌تر، مسئله من تاکید بر سنخ روانی آدمهاست که الزامن چیز ثابتی هم نیست و در گذرسالها و دور زمانه، تحت تاثیر هزار و یک دلیل/علت میتواند دگرگون شود.

آدمی با ضعفهای من تا یک جاهایی میتواند دوام بیاورد ولی از یک جایی به بعد دچار فروپاشیدگی می‌شود. به خودش و هم به دیگری اسیب میزند. حتی ممکن است بر اثر این کم آوردن در همراهی، مرتکب رذایل اخلاقی بشود مصداق به خیر تو امید نیست، شر مرسان!

ج– به طالع‌بینی هندی و سال‌بینی چینی اعتقاد ندارم اما کتابی هست با نام زندگی برازنده من که سال گذشته دوستی به من معرفی کرد. کتاب آزمون‌هایی دارد که بر اساس کهن الگوهای دوازده گانه، برگرفته از نظرات روانشناسی شخصیت یونگ، به شما کمک می‌کند طرح‌واره ای از شخصیت کنونی خود را به دست آورید. گفتن ندارد که اولین مواجهه من با کتاب از موضع تحقیر بود اما بعد از مطالعه آن نظرم تغییر کرد. آزمون‌های کتاب به آدم‌ها کمک می‌کند شمایی کلی (هرچند با مداد و با مختصر سایه روشن‌ها)، از خودشان بدست بیاورند. خیال می‌کنم فرد اگر یک چنین نقشه‌ای از وضع و حال روانی و شخصیتی خودش در دست داشته باشد، راحت تر می‌تواند محدودیت‌ها و مقدوریت‌های شخصیتی و در نتیجه اخلاقیش را بازبشناسد و ترمز کند قبل از اینکه با خودش و با دیگری و هر دو با دیوار تصادف کنند…گاهی آدم خیال می‌کند دارد مسئولیت می‌پذیرد در قبال دیگری، محرمش می‌شود، قدم می‌گذارد به حریمش. حالا اگر به اندازه من کم‌طاقت و ضعیف و درونگرا باشد، اگر آنقدر کم بیاورد از شلوغی حجم حضور دیگری، اگر حریم را پاره کند و فرار کند؟

به نظرم رسیده بعضی‌ها مراقبت مفیدشان از سنخ یک آدرس نشان دادن ِ سرصبح، یا کنار زدن یک کلوخ از سر راه عابران است! باید جاها و آدمهای ساکت را دریابند. بروند آشغال جمع کنند از دل کوه. باید سنخ‌ات را بشناسی و متناسب با جنست مراقبت را تمرین کنی.

د– باز به نظرم می رسد که به طور کلی ما نباید مراقبت را با مددکاری اجتماعی اشتباه بگیریم. مددکاری یک تخصص است؛ شغل است. مددکارها آموزش دیده‌اند برای شغل‌شان. تجربه دارند. کاربلد و بلد راه هستند. می‌دانند چه باید کرد تا کجا باید پیش رفت، کجا باید ایستاد، چطور باید حفظ  فاصله کرد. دوستانی دارم که اتفاقن کهن الگوی حامی در شخصیت‌شان بسیار پررنگ است. ظرف‌شان بزرگ است و ظرفیت‌شان زیاد. راحت قاطی آدم‌ها می‌شوند و گوش به دلشان می‌سپارند، کمکشان می‌کنند و پا به پایشان پیش می‌روند، اما اغلب مراقبت را با مددکاری اجتماعی اشتباه می‌گیرند. زیادی جلو می‌روند، رنگ قیمومیت و دخالت می‌دهند به رابطه. گاه قربانی می‌شوند، گاه آدم‌ها را تحقیر می‌کنند با این کارشان و گاه وابسته و متوقع… اینها هم در خطرند که دچار بشوند به رذائل اخلاقی همچون سلطه جویی، فضولی، تبختر، سو استفاده کردن یا مورد سو استفاده قرار دادن، گمراه کردن و…

برای مطالعه بیشتر نک

زندگی برازنده من، كارول اس پيرسون؛ هيو كي مار، مترجم / مصحح: كاوه نيري، بنياد فرهنگي زندگي.

مطالب مرتبط

مراقب خودت باش

خودسوزی

Advertisements

Comments (1)

از آسمان تا زمین اخلاق

الف– چند روز پیش این مطلب در وبسایت فارسی بی‌بی‌سی منتشر شد. خیلی سریع دست به دست همخوان شد و موج «عااااالی بود»‌ها / «این بابا دیوانه است»‌ها بالاگرفت و فرونشست. نوشته به نقد ادعایی از مصطفی ملکیان درباره «ناروایی اخلاقی ازدواج و فرزند آوری» پرداخته است. چون شخصن روایت متفاوت‌تری از مخالفت ملکیان با امر ازدواج و فرزندآوری شنیده بودم که در آن  قید ناروایی اخلاقی وجود نداشت و بر غیرعقلانی بودن (عقل نظری) آن تاکید و تکیه شده بود، به دنبال منبع خبر، یعنی‌‌ همان مصاحبه در فضای مجازی گشتم که متاسفانه پیدا نکردم. ظاهرن نقد مستند بر مصاحبه‌ای با خود ملکیان نیست که مبتنی بر نقل یکی از شاگردان ایشان در وبلاگ شخصی‌اش است. ناگفته پیداست که نقدِ یک نقل، آنهم از آدمی با حواشی مصطفی ملکیان، آنهم از سوی یک دانشجوی دکتری فلسفه اخلاق، تا چه حد اخلاقن نارواست اما…

(قصد اعتراض/ دامن زدن به این بی‌اخلاقی را نداشتم ولی باز نشر سخنان ملکیان به نقل از‌‌  وبلاگ مذکور و کنش و واکنش‌ها که به‌نحو غیرقابل چشم پوشی زیاد و اغراق شده بودند، نظرم را تغییرداد. پدیده ای که به کرات نشانمان می‌دهد چگونه یک تفکر، خاصه در فضای مجازی، مستعد کج فهمی و به ابتذال کشیده شدن است. البته اینجا قصدم دفاع هم نیست)

ب- اصل این نقل قول را اینجا می‌توانید ببینید اما خلاصه‌ای که حسین دباغ، نویسنده مقاله، از استدلال ملکیان مبنی بر ناروایی اخلاقی ازدواج ارائه داده بود از این قرار است:

۱. در شکل گیری ازدواج احساسات و عواطف ما مدخلیت دارند. اموری که در زمره ساحت غیراختیاری آدمی است.

۲. مبنا قرار دادن یک نهاد بر اساس امور غیراختیاری غیرعقلانی است.

۳. ازدواج، حریم خصوصی و سلامت روانی آدمیان را سلب می‌کند.

۴. تن دادن به پدیده ازدواج برای آدمی تعارض اخلاقی ایجاد می‌کند.

۵. نتیجتاً عمل به ازدواج، عملی اخلاقاٌ نارواست.

متن منسوب به خود ملکیان را اگر بخوانیم شاید بهتر متوجه دلیل حجم تحسین و توجهاتی بشویم که در فضاهای مجازی به راه افتاده است. به نظرمن مهم‌ترین ارزش اخلاقی که در این استدلال‌ها می‌درخشد و عرصه را تنگ که نه، پر کرده است، خودمختاری است. سوژه اخلاقی آنقدر بزرگ، کامل، مستقل و بی‌نیاز تصویر شده است که برای حفاظت از شأن اخلاقی خود ناگزیر از بستن راه بر حضور «دیگری» است. در صورت اعتنا به استدلالهای منسوب به ملکیان نه تنها ازدواج که هرگونه رابطه نزدیک با دیگری، به سبب ابتلای من به مصائب مشابه، اخلاقن ناروا خواهد بود و چه چیزی بهتر از اینکه خود خواهی‌های ما، با بیانی پاکیزه، زیر نام بلند اخلاق، تئوریزه شوند؟

پ- دوبوار می‌گوید: «مرد سوژه است، مرد کامل است… زن دیگری است».

 شاید اصلیترین نقد فلاسفه فمینیست به فلسفه اخلاق سنتی، نقد خودآیینی (Autonomy) به عنوان ارزشی بنیادین برای فاعل اخلاقی باشد. در فلسفه اخلاق سنتی، خود اخلاقی، موجودی با آزادی در انتخاب و عمل تصویر شده است، چنانکه در تصویر ملکیان از انسان اخلاقی. فمینیست‌ها چنین تصویری را مخدوش و گمراه کننده می‌دانند. این تصویر انسان را بدون جنسیت، بدون‌نژاد، بدون سن، بدون طبقه و صرفن یک وجودعقلانی انتزاعی در نظر گرفته است که دیگری نقش چندانی در حیات اخلاقی‌اش ندارد و‌ای بسا- چنان که گفته شده- اگر نزدیک بیاید مخل آن نیز هست! نادینگز اشاره می‌کند که اگر ما بر آزادی و اختیار این سوژه اخلاقیِ‌‌ رها از هر دیگری و کنده از زمین و ملزومات زمینی‌اش پافشاری کنیم، احتمالن باید منتظر یک وجود هیولایی باشیم تا یک وجود اخلاقی. موجود اخلاقی در نگاه فمینیست‌ها، وجودی انضمامی و درگیر در شبکه پیچیده‌ای از روابط اجتماعی و خانوادگی است که تلاش می‌کند منِ‌اخلاقی خود را در مینه این میدان و در ارتباط و کنش و واکنش با دیگری-در تمامیت دیگری بودنش- بسازد. دیگری در این نگاه ارزشی یگانه دارد که به حیات اخلاقی من جهت و معنا می‌بخشد. ارزشهای اخلاقی ستارگانی در آسمان نیستند که برای حیات اخلاقی باید به سمت آنها اوج گرفت که ذات انسانها در نگاه اینان ذاتی ارتباطی است، مراقبت، مراعات، گوش سپردن، تعهد، مسئولیت‌پذیری، همدلی و امثالهم دانه هایی هستند که باید در زمین حیات اخلاقی کاشته و پرورانده شوند.  به قول لویناس: «دیگری مانع زندانی شدن سوژه در ذهنیت خود می‌شود… دیگری مرا واقف می‌سازد که جهان تنها به من تعلق ندارد و این فهم چیزی نیست که خوشایند من باشد، زیرا قدرت و اختیار مرا مخدوش می‌کند. این یک وضعیت اخلاقی است. به این ترتیب، اخلاق از همین مرحلۀ ابتدائی و بنیادی آغاز می‌شود که در آن، حضور دیگری سوژه را به چالش و تردید می‌کشد».

مطالب مرتبط

آنچه هستی باش

Comments (6)