قاعده بر بی‌قاعدگی قاعدگی!


یادداشت بی‌قاعدگی قاعدگی،  از نوشته‌های قدیمی وبلاگ، این بخت را یافته که مورد بازخوانی و بازبینی دوستان قرار بگیرد. برای خود من هم فرصتی تا به آن دغدغه قدیمی نگاهی دوباره بیندازم.

پرسش آن نوشته این بود که شرایط جسمی زنان، درصد قابل توجهی از آنان، تاثیر مستقیم و ناخواسته‌ای بر سلوک اخلاقی‌شان دارد. داوری اخلاقی درباره این افراد چگونه است. رفتار خلاف عدل و انصاف من، تحت تاثیر یک عامل جسمی غیرقابل کنترل و متناوب، چقدر قابل سرزنش است؟ آیا همانگونه که نمی‌توانیم معلولی را مورد عتاب قرار دهیم که «چرا درست راه نمی‌روی؟» اخلاقن نباید زنی را که دوران پی ام اس، افسردگی پس از زایمان یا افسردگی یائسگی را طی می‌کند مورد قضاوت اخلاقی قرار دهیم؟ آیا باید امتیاز ویژه‌ای برای این زنان قائل شد؟ آیا حق دارند غیراخلاقی رفتار کنند؟ این رفتارها غیرقابل کنترل اند یا تلاش مضاعف اخلاقی طلب می‌کنند؟ اگر رفتارهای آن‌ها موجه یا دست کم قابل درک است آیا نباید در کنار معافیت‌های اخلاقی، از نظر حقوقی هم شرایط جسمی‌شان در نظر گرفته شود؟

الف– این مدعا از جهات مختلفی قابل بررسی است. نخست آنکه ما را به سمت نوعی ذاتگرایی سوق می‌دهد که اغلب فمینیست‌ها از آن گریزانند و تفکیک بنیادین  میان جنس/جنسیت (1) از همین رو مورد توجه و تاکید آنهاست. گرچه ذاتگرایی در میان فمینیست‌های رادیکال و برخی اخلاقیون فمینیست مانند کارول گیلیگان همچنان طرفدار دارد و آن‌ها را به سوی دفاع از ذات متمایز و البته ممتاز زنان هدایت می‌کند( همانطور که از گذشته تا امروز کسان زیادی از ذات متمایز و ممتاز مردان حمایت کرده‌اند(2) ولی همچنان اغلب فمینیست‌ها از ذات‌گرایی گریزانند:

 اگر ما بپذیریم زنان، وابسته به ساختار زیستی بدنشان، تغییرات خلقی و اخلاقی گریزناپذیری را تجربه می‌کنند، ناگزیر ما را به سمت پذیرش ذاتگرایی سوق می‌دهد و ذاتگرایی بنا به باور بسیاری پرتگاهی است که به بازتولید بسیاری از فرا/فرو دستی‌ها می‌انجامد. مثلن بسته به ساختار قدرت در خانواده، هر ماه ده روز  به زن مصونیت از قضاوت اخلاقی می‌دهد یا از آن طرف به مرد اجازه می‌دهد هر رفتار یا قضاوت اخلاقی زن را حمل بر شرایط جسمی‌اش دانسته و در نتیجه بی‌اعتبار کند! برای زنان به ویژه تیغ دو دم است. (شرایط به مراتب سخت‌تر خواهد بود اگه این مسئله در نظام حقوقی کشوری هم لحاظ شود. در عین حال که ممکن است از برخی رفتارهایی که تحت عنوان «عدالت» انجام می‌شود جلوگیری کند(3)، احتمالن منجر به «بی‌عدالتی» هم خواهد شد.)

ب- مشکل بزرگ دوم مشکل نسبی گرایی اخلاقی است. فرض کنید رفتار غیر اخلاقی مشابهی در موقعیتی مشابه از دو خانم و یک آقا سر بزند. یکی از خانم‌ها در دوره پی‌ام اس/ یا افسردگی پس از زایمان/یائسگی باشد. آیا ما در قضاوت اخلاقی‌مان باید آن خانم را تبرئه کنیم و خانم و آقای دیگر را محکوم؟ یعنی یک رفتار مشخصن بدِ اخلاقی، برای دو نفر بد است و برای یکی نه؟ پس درست و غلط چه می‌شود؟ چگونه خواهیم توانست قضاوت کنیم؟ مسائل فرهنگی را در نظر بگیرد، گاهی به نظر می‌رسد اوضاع را بد‌تر کند. تصور کنید در محل کار یک خانم و یک آقا مشاجره کنند. تصور کنید خانم در دوره پی‌ام اس/افسردگی پس از زایمان/یائسگی باشد. داوری‌های هریک از ما زنان و مردانی که مثلن همکار آن‌ها هستیم (با لحاظ/عدم لحاظ این واقعیت درباره خانم) راه به کجا خواهد برد.

قدیمی‌ها یک چیزی می‌دانسته‌اند که میان حوزه خصوصی و عمومی دیوار بتونی کشیده‌اند!

ج- آنچه اخلاقیون فمینیست بر آن تاکید می‌کنند ذاتگرایی نیست بلکه توجه به ذات ارتباطی انسانهاست و باز نسبی گرایی نیست بلکه دست برداشتن از این باور است که یک «درست/خوب/ حقیقت» انتزاعی آن-جا، بیرون-از-ما وجود دارد که برای ما قابل دسترسی است. اخلاق فمینیستی به اندازه اخلاق سنتی به داوری اهمیت و ارزش نمی‌دهد ولی خوب و بد برایش مهم است. آن اخلاقیات متعالی که از آن حرف زده می‌شود وجود واقعی ندارد، همانطور آن انسانِ تن-زدوده و انتزاعی که با دو کلمه حیوان ناطق برایمان تعریف شده است پیدا نیست. ما در زندگی روزمره با آدمهایی سرو کار داریم که کاملن شناسنامه دار متعلق به جنس/سن/نژاد/جغرافیا/فرهنگ و سنت خاصی هستند. نمی‌توانیم یک حکم کلی و عمومی درباره همه رفتارهای آن‌ها بدهیم تا مفهوم انتزاعی عدالت را جاری کرده باشیم. این آدم‌ها که هر کدام در پیوند با تن‌شان، خانواده‌شان، فرهنگ و جغرافیا و تحصیلات و شرایط اقتصادیشان تعریف می‌شوند نسبتی با آن خودِ خودآیینِ کانتی ندارند.(4) آن‌ها موجوداتی پیچیده در رابطه با خود، دیگری، اشیا و ایده‌ها هستند. صاحبنظران نظریه مراقبت می‌گویند تنها کلان فضیلتی که شاید بتوان ذیل آن از یک سیستم اخلاقی سخن گفت‌‌ همان مراقبت است. مراقبتی فراگیر از خود، دیگری، رابطه‌ها، ایده‌ها، حیوانات، محیط زیست… خوب آن چیزی است که در یک رابطه مبتنی بر مراقبت خوب باشد و بد آنکه بی‌تفاوت به ذات ارتباطی آدم‌ها تنها به خودش بیاندیشد.

د- فرزندی با والدینش درگیر می‌شود و مشاجره سختی بین آن‌ها رخ می‌دهد. دعوا بالا می‌گیرد، فرزند می‌خواهد خانه را ترک کند/ والدین می‌خواهند او را بیرون کنند و.. ما را به داوری می‌خوانند. گرچه ممکن است همه ما به « وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا …فَلاَ تَقُل لَّهُمَآ أُفٍّ» اعتقاد داشته باشیم، این باورِ کلی مجوزی برای محکوم کردن فرزند نیست. اطلاعات جزئی بسیار زیادی در مورد فرزند و والدین و رابطه آن‌ها لازم است.  باید کل داستان را بشنویم تا در آن مورد خاص قضاوت کنیم. در سایر موارد هم همینطور.

اطلاع از وضعیت جسمی یک زن/مرد طرف قضاوت هم می‌تواند یکی از آن جزئیات باشد، همینطور در نظر گرفتن شرایط جسمی برای خود مرد/زن هم مهم است. هم خود و هم دیگری باید به این مسئله توجه کنند. در یک رابطه مبتنی بر مراقبت، در خانواده (و در جامعه‌ای که فمینست‌ها ایده آل آن را در سر می‌پرورند.(5) جزئیات مهم هستند. حفظ رابطه‌ها مهم هستند. باید به نحو ایثارگرانه‌ای به آن‌ها توجه کرد. به همین دلیل هم هست که برخی(6) اخلاقیون فمینست معتقدند ما تنها می‌توانیم از جمع اندکی که به ما نزدیک هستند مراقبت کنیم. دلمشغولی برای کودکان گرسنه سومالی یا زلزله زدگان هائیتی دل‌مشغولی ما نیست تا وقتی کودکانی در اطراف ما گرسنه اند، به مراقبت مادی/معنوی محتاج‌اند یا در آذربایجان نزدیک خودمان زلزله آمده است. مراقبت از خانه شروع می‌شود و در مدرسه ادامه می‌یابد و به واسطه آموزش به کودکان منتقل می‌شود. اینکه جزئیات را در آدم‌ها و محیط اطرافشان ببینند و نسبت به آن حساس باشند بیش از آنکه قضاوتگر، چراکه قضاوت باید دغدغه حقوق و قضا باشد نه اخلاق.

پی نوشت‎ ها

1) جنس و جنسیت

2) رمزگذاری جنسیتی، زن بیزاری

3) مثلن در مواردی مانند اعدام جنجالی خانم سهیلا قدیری که به جرم سربریدن کودک پنج روزه اش.

4) از خیلی به یکی، آنچه هستی باش

5) زنستان: زنانی با موهای بلند و لباسهای گشاد

6)البته برخی از مدافعان اخلاق مراقبت از جهانی سازی آن و ورودش به علم سیاست و روابط بین الملل، خاصه مباحث مربوط به جنگ و صلح  نوشته‌اند.

Advertisements

۱ دیدگاه »

  1. دنیاز said

    اِگزَکتلی!:)

RSS feed for comments on this post · TrackBack URI

پاسخی بگذارید

در پایین مشخصات خود را پر کنید یا برای ورود روی شمایل‌ها کلیک نمایید:

نشان‌وارهٔ وردپرس.کام

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری WordPress.com خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

تصویر توییتر

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Twitter خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس فیسبوک

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Facebook خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس گوگل+

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Google+ خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

درحال اتصال به %s