زن و ادبیات


داستان راحت‌ترین شکل نوشتن برای زنان بود، و هنوز هم هست. یافتن دلیل آن نیز دشوار نیست. رمان درمیان شکل‌های هنری کمترین میزان تمرکز را می‌طلبد. رمان را راحت‌تر از نمایشنامه یا شعر می‌توان دست گرفت یا زمین گذاشت… زن استثنایی به زن معمولی بسته است. تنها زمانی که بدانیم شرایط زندگی زن معمولی چگونه بوده است-چند فرزند داشته، آبا پولی از آن خود داشته، آیا اتاقی برای خود داشته، آیا خدمتکار داشته… – تنها در مقایسه با شیوه زندگی که زن معمولی به آن دست رسی داشته، می‌توانیم موفقیت یا شکست زنی استثنایی را، که نویسنده بوده است، توضیح دهیم… فوران استثنایی ادبیات داستانی در آغاز سده نوزدهم در انگلستان، گواه بر تغییرات ناچیزِ بی‌شمار در قوانین و آداب و سنت‌ها بود، زنان سده نورده فراغتی پیدا کردند و تحصیلاتی. دیگر اجازه گزینش همسر، خاص زنان طبقه متوسط و بالا نبود. اینکه هیچ یک از چهار زن زمان نویس بزرگ-جین آستین، امیلی برونته، شارلوت برونته و جورج الیوت- فرزندی نداشتند و دو تن از آنان اصلاً ازدواج نکردند نکته مهمی است (زن و ادبیات داستانی/ویرجینیا ولف).

الف- آیا زنان اساسن به شیوه‌ای متفاوت با مردان می‌نویسند؟ آیا چیزی به نام نگارش زنانه وجود دارد؟ نقد ادبی زنانه چه پیوند‌ها، چه تمایزها و چه ملاحظاتی در مقایسه با دیگر شیوه‌های نقد ادبی دارد؟

 زن و ادبیات :سلسله پژوهشهای نظری درباره‌ی مسائل زنان * مقالات دست‌چین شده‌ای در حوزه نقد ادبی زنانه است. مقالات کتاب در سه بخش مجزا تنظیم شده‌اند. بخش اول که با مقاله‌ای از ویرجینیا وولف آغاز شده عمدتن بر وجود سنت داستان نویسی در میان زنان و موانع و محدودیت‌های آنان پرداخته است. نویسندۀ دومین مقاله، یعنی تیلی السن به این واقعیت اشاره می‌کند که «تنها یک زن نویسنده موفق در برابر دوازده مرد نویسنده موفق» و می‌پرسد «آیا این نسبت بار دیگر به این معنا نیست که زنان آن هم در این قرن، که به مراتب روی خوش تری دیده‌اند، ذاتاً توانایی کمتری برای کسب دست آورد خلاق دارند؟». این مقاله و مقالات دیگر با عناوین «زن و تاریخ ادبیات»، «در جستجوی باغ‌های مادرانمان»، «نقدی از آن خود: استقلال رای و همانند سازی در نظریه‌های ادبی آفرو-آمریکایی و فمینیستی» و «قهرمان قربانی شده، قربانی قهرمان» تلاش می‌کنند به صورت تخصصی و نظری، از زوایای گوناگون و با روی‌کردهای متفاوت، به موانع رشد و بررسی واقعیت حاشیه نشینیِ سنت داستان نویسی میان زنان بپردازند.

ب- بخش دوم کتاب به بررسی موردی و ارزیابی انتقادی یک یا چند اثر از نویسندگان زن- دافنه دوموریه، امیلی برونته، سیمون دوبوار، مارگریت دوراس- می‌پردازد:

ربکا نقطه کانونی تمنا‌ها و توصیف‌های متضاد زنانگی است. ربکا چهره‌ایی است که باعث سست شدن افسانهٔ داستان عشقی می‌شود و مرگ او هنجارهای این افسانه را نجات می‌دهد و از نو می‌سازد. ربکا باید در پایان داستان به جای زن کامل، میهمان‌نواز و پرستیدنی، به عنوان هم‌جنس‌گرا و روسپی لعن و نفرین شود (بازگشت به ماندرلی/آلیسون لایت).

امیلی برونته نیز مانند همه رمانتیک‌ها در تلاش برای وحدت بخشیدن به گسسته‌هاست. اما برخلاف سایر نویسندگان هم‌عصر و اخلاف خودش، نیروی مسبب گسیختگی را نه انقلاب صنعتی می‌دانست و نه مانند خواهرانش تناقض میان تجربیات شخصی و اخلاق سنتی. شقاق جهانی که امیلی در پی محو آن است، ریشه عمیق‌تری دارد. به نظر امیلی برونته شقاق در درون فرد است که در رمان به شکل وضعیت «در خود بودن تام و تمام» و در عین حال «هیچ بودن بدون دیگران» توصیف می‌شود. برونته خود در شرایط غریبی می‌زیست. دوری مطلقش از پدیده صنعتی شدن و محصور بودنش در خانواده، امکان بصیرتی را برایش فراهم آورد که برخی از هم‌عصرانش، که پیش‌تر در معرض سنت‌ها و رسوم دوران ویکتوریایی و از خود بیگانگی جامعه صنعتی بودند، راهی بدان نداشتند. اهمیت بلندی‌های بادگیر در خردورزی رمانتیسم آن است. شکل و تمامی نیروی رمان در تناقض میان این دو مفهوم است (بلندی‌های بادگیر/جولیت میچل).

دوبوار که از زنان پیشرو نسل خود محسوب می‌شد و به هیچ‌گونه نابرابری جنسیتی باور نداشت، رفته رفته به مرزهایی که دور امکانات او به عنوان یک «زن» کشیده شده بود پی برد. او در دنبال کردن این پرسش که «چرا چنین است؟» نشان داد که از حاشیه این دنیای سراسر مردانه به مرکز آن، راهی است پرسنگلاخ، طولانی و پرفراز و نشیب. دوبوار در همه آثارش نظر خود درباره آزادی را بیان می‌کند. به اعتقاد او آزادی وضعیتی است که انسان برای خود فراهم می‌کند، شاید انسان‌ها در شرایطی محدود و سخت به‌سربرند اما همواره امکان انتخاب میان آزادی و جبر وجود دارد. رمان‌های میهمان و خون دیگران پیام‌آور فردگرایی نامحدود است… در حالی که در رمان‌های اولیه دوبوار رابطه عاطفی میان زن و مرد رابطه متقابل و مسئولانه زنان و مردانی است که از لحاظ عاطفی و جنسی نیز فعال و مسئولند، اما در ماندران‌ها وضع به گونه‌ای دیگر است. دوبورار شرح می‌دهد که انسان‌ها توانایی انجام کارهای روشنفکری بسیار بزرگ، درک خردمندانه بسیار عظیم و گرایش عاطفی به دیگران را دارند. اما گویی می‌خواهد بگوید به محض آنکه مسئله جنسیت به میان می‌آید، تمامی این ویژگی‌های والا به ناگاه محو می‌شوند. (سیمون دوبوار در آینه رمانهایش/مرسده صالح‌پور).

ج- بخش سوم کتاب که تقریبن یک سوم حجم آن را تشکیل می‌دهد، حاوی فرهنگ بسیار سودمندی از اصطلاحات و اشخاص است، در کنار فهرستی از منابع موجود مطالعات نقد ادبی به زبان فارسی که یا نگارنده آن‌ها زن بوده‌اند با به اثری از زنان نویسنده پرداخته‌اند (منبع‌شناسی زن و ادبیات). به این فهرست‌ها واژه‌نامه سه زبانه‌ای از منابع مورد استفاده در این کتاب یا منابع مفید برای مطالعه بیشتر افزوده شده است.

*زن و ادبیات: سلسله پژوهش‌هایی درباره‌ی مسائل زنان، ۱۳۸۲، گزینش و ترجمه: منیژه نجم عراقی، مرسده صالح‌پور، نسترن موسوی، چشمه.(چاپ سوم این کتاب در بازار موجود است.)

مطالب مرتبط

جنیسیت و زبان

زن و زبان

پول

Advertisements

2 دیدگاه »

  1. سلام بانو
    یکی از استادانم – دکتر طاهری – مقاله ای تحت عنوان زبان و نوشتار زنانه داره که برات ایمیل کردم..
    سبز باشی

RSS feed for comments on this post · TrackBack URI

پاسخی بگذارید

در پایین مشخصات خود را پر کنید یا برای ورود روی شمایل‌ها کلیک نمایید:

نشان‌وارهٔ وردپرس.کام

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری WordPress.com خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

تصویر توییتر

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Twitter خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس فیسبوک

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Facebook خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس گوگل+

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Google+ خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

درحال اتصال به %s