سیمای «زن»در آثار محمود فرشچیان


الف– از بچگی علاقه فراوانی به کارهای آقای فرشچیان داشتم. ساعت ها به تصاویر کارهای او خیره می شدم و از کشف جزئیات ظریف کارهایش شگفت زده می شدم. هر قدر هم که دقیق نگاه کنی، در بازبینی مجدد کارها، هنوز هم چیزهایی هست که از چشمت دور مانده باشد. در کارهای استاد فرشچیان همه چیز در اوج زیبایی و کمال قرار دارد. دوازده سیزده ساله که بودم عاشق کپی از روی کارهایش بودم. یکبار مجموع کپی های خطی را که با مداد از کارهای فرشچیان برداشته بودم و آنها را در یک دفتر بزرگ – موسوم به دفتر فیلی- جمع کرده بودم به معلم هنر دوره راهنمایی مان نشان دادم…با حوصله و دقت تک تک کارها را تماشا کرد و بعد نگاه معنی داری به من انداخت و با لحن معنی دارتری پرسید:«نصر!!! چی شده؟ افتادی تو کار کشیدن این زن من ها؟» من البته آن زمان به ژرفای لحن و کلام خانم معلم پی نبردم… ولی بدجوری توی ذوقم خورد

ب– از اظهار نظر های ضد و نقیضی که  در میان متخصصان درباره هنر آقای فرشچیان میشود کمابیش خبر دارم و البته  در حدی نیستم که بخواهم  قضاوتی بکنم. اساسا آنچه در این پست میخواهم به آن اشاره کنم ارتباطی با این موضوع ندارد بلکه مربوط به  استفاده از تصویر «زن» یا بقول معلم هنر ما «زن من ها» در آثار فرشچیان است. فرشچیان به عنوان یکی از مشهورترین نقاشان این سرزمین، از معدود نقاشانی است که آثارش با وسعت بسیار زیاد به خانه های توده مردم راه یافته است. از نقش تابلو فرش های نفیس تا طرح روی لباس ها و روسری ها تا کارت پستالهای تبریک و … و « زن/زنان » یکی از نمادهای اصلی بسیاری از  کارهای او را تشکیل می دهد. فرشچیان که اغلب به عنوان یک فرد جریان ساز در  نقاشی  ایرانی شناخته میشود برخلاف نیاکان هنری‌اش رویکرد بسیار متفاوتی به « زن » در کارهای خود داشته است. زن در نگارگری ایرانی -که معمولا در خدمت روایت داستانها و افسانه ها بوده است- نقشی  حاشیه ای و منفعل دارد. زنان معمولا در نقش معشوق و مطرب و ساقی و گاه ندیمگان  بخاطر نقش های زنانه شان در نقاشی ایرانی حضور می یابند  و ندرتا به عنوان عنصر محوری در کارها مورد توجه هستند و این امر تا حد زیادی به نقش زن در ادبیات کهن ما بازمیگردد

ج– در کارهای آقای فرشچیان اما اوضاع به گونه ای دیگر است. در تعداد زیادی از کارهای او مفهوم  اثر در شکل و سیمای یک زن ظاهر میشود. زنی که در نهایت زیبایی و معصومیت  است و در عین حال عنصری فعال و تاثیر گذار نیز هست. زنان در آثار استاد فرشچیان( بخصوص کارهای متاخر او)  معمولا هیچگاه چهره‌ای منفی ندارند و نماد چیزهای مقدس، زیبا و ملکوتی هستند. در بسیاری از آثار او بر پیوند میان زن و زمین تاکید شده است و اشتراک آنها در زایش و رویش مورد توجه قرار گرفته است. در بسیاری از کارها بر نقش مراقبتی زنان تاکید شده است و بر روحیه دلسوزی و تیمارداری آنان. کارهای آقای فرشچیان میتواند نماد بسیار مناسبی برای برخی از نظریات مطرح در حوزه اکو فمینیسم (که بر پیوند خواهرانه زن و زمین تاکید دارند) اخلاق فمینستی( که بر نقش مراقبتی و تیمارگرانه زنان تاکید میکنند) و نظریات سیاسی طرفدار صلح فمینیستی( که بر روحیه مسالمت جو و مادرانه زنان تاکید دارند) باشد. گرچه مطمئنا هیچیک از این نظریه‌ها منبع الهام این هنرمند برای خلق و ارائه آثاری با محوریت چهره و پیکر زنان به عنوان نماد همه خوبی ها، پاکی ها،  نیکی ها و… نبوده است. اصولا سخن بر سر شخص ایشان نیست که من همچنان از شیفتگان کارهای ایشان هستم – به کارهای آقای فرشچیان تنها به عنوان مثالی ملموس اشاره کردم- بلکه سخن بر سر یک طرز فکر است که اتفاقا در میان زنان و مردان ما طرفداران فراوانی هم دارد،  و به خصوص از جانب مذهبیان سنتگرای ما نیز – به ویژه زمانیکه بحث تکریم زن به میان آید- حمایت می شود.. زنان در این نگاه موجوداتی ذاتا حساس، دلسوز، مراقب و گرانبها و در پیوند با ملکوت در نظر گرفته میشوند. موجوداتی که بخاطر جنسیت شان، ظرافت و زیبایی ظاهرشان و یا خلق و خوی آرامشان و یا حس مادرانه شان نماد ظرافت، حسایت، دلسوزی و مراقبت  و استغنا هستند . در برخورد با کارهای آقای فرشچیان انسان احساس میکند که  هر چیز  و هر فعل خوب، پاک، مقدس و زیبایی اگر بخواهد تجسم بیابد لاجرم در پیکر و سیمای زنی خوبرو ظهور خواهد کرد. خواه آنچیز ستاره صبح باشد، خواه شکوفه های صبح گاهی و یا نوای زندگی  و یا تکریم استاد

د– چنین نگاهی به زن البته منتقدان فراوانی دارد. احتمالا تنها جایی است که در آن فمینیست ها و زن ستیزان در کنار هم ایستاده اند و با خلق و ارائه چنین تصویری از زن مخالفت میکنند. زن ستیزان که تکلیفشان مشخص است. آنان زنان را در حد انسان نمیبینند چه رسد به اینکه او را در قد و قواره ای فرا-انسانی تحمل کنند.(نک: زن بیزاری) اما فمینیست ها چرا با خلق چنین تصاویری مشکل دارند. مگر نه اینکه در این تصاویر زنان برتر از مردان که حتی برتر از انسان فرض شده اند؟ صرف نظر از اینکه فمینیست ها (لزوما نه همه آنها)چقدر با اصل چنین ادعایی توافق دارند،آنان معتقد هستند که این نیز ترفندی لطیف و مردانه  برای  فریب زنان ،  به دام انداختن آنها – این بار با میل و رغبت البته- و اعمال سلطه بر آنان است. در واقع شما با تقدیس و تکریم زن  و نشاندن او در جایگاهی فرا انسانی او را در موقعیتی قرار میدهید که نتواند از نیازها و تمایلات خود سخن بگوید  مبادا  از جایگاه فرشته گونه خود فرو آید و در قطب مقابل بنشیند.(نک: فمینیسم و برخی مغالطات)  اما عموم فمینیست ها خواهان تصویری انسانی و نه فرو/فرا انسانی از زن هستند. تصویری که او را آنگونه که هست نشان بدهد. نه موجودی کامل در اوج مطلوبیت و محبوبیت و استغنا  و نه موجودی اسرار آمیز با قدرت های ویژه الهی/شیطانی بلکه  انسانی  با تمام نواقص و قابلیت ها و نیازها و خواسته های یک انسان. نه انسان کامل که کاملا انسان

توضیحات
سایت استاد محمود فرشچیان
برای مطالعه بیشتر درمورد تاریخ نگارگری ایران میتوانید به کتاب«شاهکارهای نگارگری ایران» که مجموعه نفیسی از آثار تیموری، صفوی و قاجار است و توسط موزه هنرهای معاصر منتشر شده  مراجعه کنید
برای دیدن کارهای استاد فرشچیان میتوانید به موزه فرشچیان واقع در مجموعه کاخ سعد آباد مراجعه کنید

Advertisements

پاسخی بگذارید

در پایین مشخصات خود را پر کنید یا برای ورود روی شمایل‌ها کلیک نمایید:

نشان‌وارهٔ وردپرس.کام

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری WordPress.com خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

تصویر توییتر

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Twitter خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس فیسبوک

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Facebook خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس گوگل+

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Google+ خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

درحال اتصال به %s